Błonnik pokarmowy i prebiotyki — czym są i co warto wiedzieć
Błonnik pokarmowy to niestrawne składniki roślinne, które przechodzą przez jelito cienkie w postaci nierozłożonej i zwiększają objętość treści jelitowej; prebiotyki to ich szczególna grupa (np. inulina, fruktooligosacharydy) stanowiąca pożywkę dla korzystnej mikroflory jelit. Warto zaznaczyć, że autoryzowane w Unii Europejskiej oświadczenia zdrowotne dotyczą konkretnych frakcji błonnika, nie błonnika jako takiego — beta-glukany pomagają w utrzymaniu prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi, błonnik żytni pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu jelit, a błonnik z otrębów pszennych przyczynia się do przyspieszenia pasażu jelitowego i do zwiększenia masy kału (Rozporządzenie (UE) nr 432/2012). Dla samego określenia „prebiotyk" nie ma natomiast autoryzowanego oświadczenia, dlatego nie można go używać jako obietnicy zdrowotnej.
Najlepszym źródłem błonnika i prebiotyków jest zróżnicowana dieta bogata w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste i rośliny strączkowe; suplementy bywają pomocne, gdy podaż z diety jest niewystarczająca. Zwiększając spożycie błonnika, warto robić to stopniowo i dbać o odpowiednią ilość płynów.
Ksylooligosacharydy otrzymywane z kolb kukurydzy, w skrócie XOS, są w Unii Europejskiej dopuszczone jako nowa żywność. Zezwolenie dopuszcza je w suplementach diety dla dorosłych, w ilości do 2 g na dobę. Jest to warunek dopuszczenia, a nie zalecana dawka (rozporządzenia wykonawcze Komisji (UE) 2018/1648 i 2020/916).
Nadmiar błonnika lub jego gwałtowne zwiększenie może powodować wzdęcia i dyskomfort, a duże ilości mogą wpływać na wchłanianie niektórych leków, dlatego warto zachować odstęp czasowy między nimi.
Płyny i ryzyko niedrożności
Preparaty błonnikowe, zwłaszcza pęczniejące (babka płesznik, babka jajowata, psyllium), należy popijać dużą ilością wody — co najmniej szklanką na porcję — i dbać o podaż płynów w ciągu dnia. Przyjęte przy niedostatecznej ilości płynu mogą spęcznieć w przełyku lub jelicie i doprowadzić do niedrożności; opisano taki przypadek u młodej osoby stosującej produkt z psyllium (Acute Med Surg 2023, PMID 37179542). Odnotowano także zatkanie zespolenia przez bezoar u pacjenta po zabiegu bariatrycznym (PMID 25771442). Preparatu nie należy przyjmować bezpośrednio przed położeniem się.
Ryzyko zadławienia dotyczy także glukomannanu z bulw konjaku (Amorphophallus konjac). Glukomannan bardzo silnie wiąże wodę. Po połknięciu tabletek z glukomannanem popitych zbyt małą ilością płynu opisywano przypadki niedrożności przełyku, a także jelit (EFSA, 2017). Glukomannan grozi zadławieniem u osób z trudnościami w połykaniu oraz przy popiciu zbyt małą ilością płynu. Należy go popijać dużą ilością wody, tak aby dotarł do żołądka. Takie ostrzeżenie prawo Unii Europejskiej nakazuje umieszczać na żywności z oświadczeniem zdrowotnym dotyczącym glukomannanu (rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012). Jako dodatku do żywności (E 425) glukomannanu nie wolno stosować w wyrobach cukierniczych żelowych. Zakaz wprowadzono po śmiertelnych zadławieniach galaretkami w minikubeczkach, głównie u dzieci i kilku osób starszych (EFSA, 2017). Według kanadyjskiego ministerstwa zdrowia (Health Canada) ból w klatce piersiowej, wymioty albo trudności z połykaniem lub oddychaniem po przyjęciu glukomannanu wymagają natychmiastowego kontaktu z lekarzem. Ta sama instytucja zaleca, by osoby z cukrzycą, kobiety w ciąży i karmiące piersią przed stosowaniem glukomannanu skonsultowały się z lekarzem lub farmaceutą, a przy gorączce i niewyjaśnionych dolegliwościach przewodu pokarmowego glukomannanu nie stosowały.
Przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli wystąpi silny ból brzucha, wymioty, zatrzymanie oddawania stolca i gazów lub uczucie zatrzymania kęsa w przełyku.
Kiedy nie stosować bez konsultacji z lekarzem
- trudności z połykaniem, zwężenie przełyku oraz inne stany utrudniające przechodzenie treści pokarmowej;
- podejrzenie lub rozpoznanie niedrożności przewodu pokarmowego oraz ostry ból brzucha o nieustalonej przyczynie;
- stan po operacjach przewodu pokarmowego, w tym po zabiegach bariatrycznych;
- choroby zapalne jelit ze zwężeniami;
- cukrzyca leczona insuliną lub lekami doustnymi — błonnik zmienia tempo wchłaniania węglowodanów, więc dawkowanie leków może wymagać kontroli;
- ciąża i karmienie piersią oraz stosowanie u dzieci.
Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety oraz zdrowego stylu życia.
Źródła
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 — wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych (m.in. beta-glukany, błonnik żytni/pszenny). https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32012R0432
- Rejestr oświadczeń UE (Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006) — brak ogólnego oświadczenia dla „prebiotyku". https://ec.europa.eu/food/food-feed-portal/screen/health-claims/eu-register
- Niedrożność jelit po produkcie z psyllium przyjmowanym bez odpowiedniej podaży płynów — Acute Medicine & Surgery 2023, PMID 37179542.
- Bezoar zatykający zespolenie u pacjenta po zabiegu bariatrycznym — Surgery for Obesity and Related Diseases 2015, PMID 25771442.
- EFSA ANS Panel, Re-evaluation of konjac gum (E 425 i) and konjac glucomannan (E 425 ii) as food additives, EFSA Journal 2017;15(6):4864.
- Rozporządzenie (WE) nr 1333/2008, zał. II, kat. 05.2 (brzmienie rozporządzenia (UE) nr 1129/2011) — zakaz E 425 w wyrobach cukierniczych żelowych.
- Health Canada NNHPD, monografia Glucomannan, 26.07.2024.
- Rozporządzenia wykonawcze Komisji (UE) 2018/1648, 2020/916 i 2023/65 — ksylooligosacharydy (XOS) jako nowa żywność.