Suplementacja sezonowa: fakty i mity
Jesienią i zimą rośnie sprzedaż suplementów, a wraz z nią liczba oświadczeń umieszczanych na opakowaniach. Poniższy przegląd zestawia sześć powtarzanych przekonań o cynku, probiotykach, czosnku, melatoninie oraz witaminach C i D z unijnym wykazem dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych i z monografiami urzędowymi. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety ani leczenia.
Cynk a przeziębienie
Wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych przypisuje cynkowi osiemnaście osobnych brzmień, w tym udział w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego. Żadne z nich nie dotyczy przebiegu ani czasu trwania przeziębienia, ponieważ takie twierdzenie odnosiłoby się do choroby, a nie do prawidłowej funkcji organizmu.
Przekonanie o wpływie na przebieg przeziębienia pomija natomiast wielkość porcji. Górny tolerowany poziom spożycia cynku dla osoby dorosłej wynosi 25 mg na dobę, a preparaty dostępne w sprzedaży często zawierają w porcji od 15 do 50 mg. Część z nich przekracza więc unijny limit w jednej porcji. Nie stosuje się jednocześnie kilku preparatów zawierających cynk. Przewlekły nadmiar może ponadto pogorszyć zaopatrzenie organizmu w miedź. Cynku nie przyjmuje się też jednocześnie z antybiotykami chinolonowymi i tetracyklinowymi, ponieważ wiążą się z nim w przewodzie pokarmowym, co ogranicza wchłanianie obu substancji.
Probiotyki a nazwa na opakowaniu
Dla probiotyków nie ma w Unii Europejskiej ani jednego autoryzowanego oświadczenia zdrowotnego. Właściwości ustalone dla jednego szczepu nie przenoszą się automatycznie na inne, dlatego preparat identyfikuje się przez podanie rodzaju, gatunku i oznaczenia szczepu. Nazwa rodzajowa na opakowaniu nie mówi o produkcie tyle, ile sugeruje.
Antybiotyk podany doustnie inaktywuje szczep probiotyczny w świetle przewodu pokarmowego, dlatego preparat przyjmuje się co najmniej dwie godziny po antybiotyku. Preparatów z żywymi mikroorganizmami nie stosuje się bez zgody lekarza prowadzącego przy ciężkim upośledzeniu odporności, po przeszczepieniu, w trakcie chemioterapii oraz przy cewniku centralnym. U wcześniaków stosuje się je wyłącznie pod nadzorem oddziału neonatologicznego.
Czosnek a odporność
Przekonanie o wzmacnianiu odporności nie ma oparcia w prawie żywnościowym. W unijnym wykazie dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych czosnek nie ma ani jednego wpisu. Działania na odporność ani na cholesterol nie wolno mu więc przypisywać. Europejska Agencja Leków opublikowała monografię ziołową dla cebuli czosnku, czyli dla surowca pozyskiwanego z tej rośliny. Wyniki badań u ludzi są niejednoznaczne.
Ta sama monografia niesie zalecenie praktyczne, o którym mit milczy. Preparat z czosnkiem odstawia się na siedem dni przed zabiegiem operacyjnym ze względu na ryzyko krwawienia pooperacyjnego. Osoby przyjmujące doustne leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe powinny omówić stosowanie takiego preparatu z lekarzem także poza okresem okołozabiegowym. Monografia wymienia ponadto przeciwwskazanie bezwzględne, czyli równoczesne leczenie sakwinawirem i rytonawirem. Takie połączenie grozi obniżeniem stężenia obu leków w osoczu oraz utratą odpowiedzi wirusologicznej. Ze względu na brak danych nie zaleca się stosowania w ciąży, przy karmieniu piersią oraz poniżej 18 lat.
Melatonina i wielkość porcji
Wykaz dopuszcza dla melatoniny dwa oświadczenia. Pierwsze dotyczy skrócenia czasu potrzebnego na zaśnięcie i wolno je umieścić tylko na produkcie, którego porcja zawiera 1 mg melatoniny przyjmowany krótko przed pójściem spać. Drugie dotyczy łagodzenia subiektywnego odczucia zespołu nagłej zmiany strefy czasowej przy porcji co najmniej 0,5 mg.
Progi te bywają odczytywane jako dawka zalecana. W istocie są warunkiem użycia oświadczenia i nie odpowiadają ani zapotrzebowaniu organizmu, ani zalecanej dawce dobowej. Ponieważ wielkość porcji wynika ze wskazania producenta, samo jej zwiększanie nie przynosi korzyści.
Po przyjęciu nie prowadzi się pojazdów. Utrzymujące się problemy ze snem wymagają oceny lekarskiej, a nie dalszej suplementacji. Szczególnej ostrożności wymagają osoby przyjmujące leki oraz kobiety w ciąży i karmiące piersią. Stosowanie konsultuje się wtedy z lekarzem lub farmaceutą.
Witamina C w dużych dawkach
Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności nie ustalił górnego tolerowanego poziomu spożycia witaminy C. Zalecane spożycie dla osób dorosłych wynosi 110 mg na dobę dla mężczyzn i 95 mg dla kobiet. Brak limitu bywa czytany jako dowód, że dawka jest obojętna.
Wysokie dawki powodują jednak biegunkę, nudności, skurcze brzucha i inne dolegliwości żołądkowo-jelitowe, które wynikają z osmotycznego działania niewchłoniętej witaminy w przewodzie pokarmowym. Osoby z dziedziczną hemochromatozą powinny unikać przewlekłego przyjmowania wysokich dawek, ponieważ może to nasilić przeciążenie organizmu żelazem.
Druga konsekwencja wysokich dawek dotyczy diagnostyki laboratoryjnej. Duże dawki witaminy C mogą zaburzać wyniki badań opartych na reakcjach oksydacyjno-redukcyjnych. Test na glukozę w moczu bywa wtedy fałszywie dodatni. Kwas askorbinowy hamuje ponadto reakcję testów na krew utajoną w kale opartych na aktywności pseudoperoksydazowej hemu, czyli testów gwajakolowych — hamowanie występuje już przy niewielkich jego stężeniach, co opisano u pacjentki i potwierdzono w badaniach in vitro (PMID 1200528). Witamina C może też zniekształcać odczyty niektórych glukometrów i pasków testowych. O przyjmowaniu preparatu informuje się lekarza zlecającego badanie oraz laboratorium.
Witamina D i sumowanie porcji
Powszechne jest liczenie witaminy D wyłącznie z jednego preparatu. Wystarczające spożycie dla osób dorosłych określono na 15 µg, czyli 600 j.m. na dobę. Górny tolerowany poziom spożycia dla osoby dorosłej wynosi 100 µg na dobę, czyli 4000 j.m. Dla dziecka w wieku od roku do dziesięciu lat wynosi 50 µg na dobę, czyli 2000 j.m.
Witamina D rozpuszcza się w tłuszczach i kumuluje w organizmie, więc jej podaż rozpatruje się w skali tygodni i miesięcy, nie jednej porcji. Porcje sumują się z preparatu jednoskładnikowego, z multiwitaminy i z tranu. Przed rozpoczęciem sprawdza się, czy witamina D nie występuje już w innym stosowanym produkcie. Górny tolerowany poziom spożycia wyznacza próg bezpieczeństwa, a nie wartość docelową. Przewlekłe przekraczanie go prowadzi do nadmiernego wydalania wapnia z moczem, a następnie do podwyższonego stężenia wapnia we krwi, przy czym skutki nadmiaru narastają powoli i przez długi czas mogą pozostać niezauważone. Przyjmowanie wysokich porcji bez oznaczenia stężenia 25-hydroksywitaminy D w surowicy nie daje dodatkowych korzyści.
Co z tego wynika
Sezon zmienia strukturę sprzedaży. Reguł prawa żywnościowego nie zmienia. Dla cynku, melatoniny i witaminy C wykaz podaje autoryzowane brzmienia i wolno o tych składnikach mówić dokładnie tyle, ile w nich napisano. Probiotyki i czosnek nie mają ich wcale. Przy cynku i witaminie D realnym ograniczeniem jest górny tolerowany poziom spożycia, a nie skuteczność. Przy witaminie C najczęściej pomijaną konsekwencją jest wpływ na wynik badania laboratoryjnego.
Przytoczone oświadczenia zdrowotne odnoszą się do prawidłowych funkcji organizmu i nie dotyczą leczenia chorób.
Źródła
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, innych niż odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci — brzmienia dla cynku (18 wpisów) i melatoniny (2 wpisy, przy porcji odpowiednio 1 mg i co najmniej 0,5 mg); czosnek i probiotyki nie mają w wykazie żadnego wpisu. Rejestr oświadczeń UE
- EFSA, zbiorcze zestawienie górnych tolerowanych poziomów spożycia (Overview on Tolerable Upper Intake Levels, 2024) — cynk 25 mg na dobę dla osób dorosłych; witamina D 100 µg na dobę dla dorosłych i 50 µg na dobę dla dzieci w wieku 1–10 lat; dla witaminy C górnego tolerowanego poziomu nie ustalono.
- EFSA NDA Panel, Scientific Opinion on Dietary Reference Values for vitamin C, EFSA Journal 2013 — referencyjne spożycie dla osób dorosłych.
- Europejska Agencja Leków, monografia ziołowa Unii Europejskiej dla Allium sativum L., bulbus — odstawienie preparatu na 7 dni przed zabiegiem operacyjnym ze względu na ryzyko krwawienia pooperacyjnego; przeciwwskazanie przy równoczesnym leczeniu sakwinawirem i rytonawirem.
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Doxycyclinum TZF (doksycyklina, ATC J01AA02) — preparaty zawierające jony żelaza, cynku lub bizmutu zmniejszają wchłanianie doksycykliny; odstęp co najmniej 2 godzin. Dla chinolonów Charakterystyka Produktu Leczniczego Ciphin 500 (cyprofloksacyna, ATC J01MA02) wskazuje wielowartościowe kationy i substancje mineralne, bez wymienienia cynku z nazwy.