Anyż
Jak działa
Anyż, nazywany też biedrzeńcem anyżem (Pimpinella anisum), to roślina z rodziny selerowatych (Apiaceae). Do tej samej rodziny należą kminek, seler, kolendra, koper ogrodowy i koper włoski. Surowcem zielarskim są wysuszone owoce anyżu, potocznie nazywane nasionami. Według Farmakopei Europejskiej owoc zawiera co najmniej 20 ml olejku eterycznego na kilogram suchego surowca. Olejek eteryczny to mieszanina lotnych, wonnych związków, otrzymywana z owoców przez destylację z parą wodną. Głównym składnikiem olejku anyżowego jest trans-anetol, który według Farmakopei Europejskiej stanowi od 87% do 94% olejku. Olejek zawiera też od 0,5% do 5% estragolu. Estragol to związek, który u myszy wywoływał nowotwory wątroby, co omówiono w części o ostrzeżeniach. Owoc zawiera ponadto glikozydy flawonoli, kwasy fenolowe, olej tłusty oraz kumaryny, w tym furanokumaryny, czyli związki mogące zwiększać wrażliwość skóry na światło słoneczne.
Europejska Agencja Leków opublikowała dwie osobne monografie ziołowe Unii Europejskiej: dla owocu anyżu i dla olejku anyżowego. Obie przyjęto w 2013 r. i obie dotyczą wyłącznie stosowania tradycyjnego, czyli uzasadnionego długoletnią tradycją użycia, a nie badaniami klinicznymi. W 2025 r. Agencja rozpoczęła przegląd okresowy monografii owocu. Monografia owocu obejmuje wyłącznie suszony owoc, cały albo rozdrobniony, przyjmowany w postaci naparu. Nie obejmuje wyciągów z owocu. Olejek anyżowy jest odrębnym surowcem z własną monografią i ostrzejszymi ograniczeniami. Dla tradycyjnych ziołowych produktów leczniczych nie wymaga się danych o mechanizmie działania, dlatego monografie go nie opisują. Do monografii dołączono raport oceniający, czyli dokument zestawiający dane, na których monografie oparto. Według tego raportu lecznicze stosowanie owocu anyżu i olejku anyżowego nie ma potwierdzenia w badaniach klinicznych.
Anyż gwiazdkowaty, nazywany też badianem, to owoc innej rośliny, drzewa Illicium verum. Drzewo to należy do innej rodziny niż selerowate. Ta monografia go nie obejmuje. Anyż gwiazdkowaty bywa zanieczyszczony owocami anyżu japońskiego (Illicium anisatum), rośliny trującej, co omówiono w części o ostrzeżeniach.
Anyż nie ma w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. W rejestrze oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej nie ma żadnego wpisu dotyczącego anyżu. Zgłoszono kilka oświadczeń dotyczących anyżu, między innymi pozycje o numerach 2121, 2684, 3951 i 4459. Ich ocenę wstrzymano, podobnie jak ocenę innych oświadczeń dotyczących substancji roślinnych. Oświadczenie, którego ocenę wstrzymano, nie jest oświadczeniem dopuszczonym. Dwa inne zgłoszenia, o numerach 2685 i 2686, wycofano. W katalogu nowej żywności Komisji Europejskiej nie odnaleziono wpisu dla anyżu. Suplement diety nie podlega ocenie skuteczności, jaką prowadzi się dla leków.
Źródła w diecie i niedobór
Anyż jest przyprawą i składnikiem aromatyzującym żywności i napojów. Według stanowiska Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych łączne spożycie estragolu ze wszystkich źródeł w zwykłej diecie szacowano wcześniej na 0,5 do 5 mg dziennie. Późniejsze oszacowanie Rady Europy z 2005 r., przytoczone w stanowisku z 2021 r., podaje około 1 mg dziennie. Estragol występuje w wielu roślinach przyprawowych, między innymi w anyżu, anyżu gwiazdkowatym, koprze włoskim i bazylii.
Dawkowanie
Dla suplementów diety zawierających anyż nie ustalono w Unii Europejskiej ani zalecanego, ani górnego dopuszczalnego poziomu spożycia. Monografie ziołowe Unii Europejskiej podają dawkowanie wyłącznie dla produktów leczniczych i wiążą je ze wskazaniami leczniczymi. Wartości te dotyczą odrębnej kategorii produktów, która podlega innym przepisom i innemu nadzorowi. Nie przenosi się ich na suplement diety.
Według stanowiska Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków, przyjętego w 2021 r., spożycie estragolu z produktów leczniczych powinno być jak najmniejsze. Zalecenie to obejmuje krótkie stosowanie, najwyżej przez 14 dni. Dzienne spożycie estragolu należy przy tym obniżyć do wartości orientacyjnej 0,05 mg na osobę albo możliwie najbardziej się do niej zbliżyć. Dla dzieci poniżej 12 lat wartość orientacyjna wynosi 1,0 µg estragolu na kilogram masy ciała na dobę. Dla suplementów diety takiego limitu nie ustalono. Prawo Unii Europejskiej zabrania dodawania estragolu do żywności jako odrębnej substancji. Wspólny Komitet Ekspertów do spraw Dodatków do Żywności, powołany przez Organizację Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa oraz Światową Organizację Zdrowia, ustalił w 1998 r. dopuszczalne dzienne spożycie trans-anetolu jako substancji aromatyzującej na poziomie od 0 do 2 mg na kilogram masy ciała. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie. Producenci suplementów zwykle nie podają ilości anyżu ani zawartości estragolu.
Przeciwwskazania
Owocu anyżu nie stosuje się przy nadwrażliwości na anyż, na anetol lub na którykolwiek składnik preparatu. Nie stosuje się go też przy nadwrażliwości na inne rośliny z rodziny selerowatych, w tym kminek, seler, kolendrę, koper ogrodowy i koper włoski. Monografia ziołowa anyżu nie wymienia uczulenia na pyłki. U osób uczulonych na seler i na pyłek bylicy lub brzozy opisano jednak dodatnie testy skórne z anyżem i innymi przyprawami z rodziny selerowatych. Te osoby powinny przed zastosowaniem anyżu skonsultować się z lekarzem.
U dzieci poniżej 12 lat nie zaleca się stosowania owocu anyżu z powodu niewystarczających danych o bezpieczeństwie i zawartości estragolu. Według stanowiska Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych u dzieci poniżej 12 lat nie zaleca się produktów, z których dzienne spożycie estragolu przekracza 1,0 µg na kilogram masy ciała. Producenci suplementów zwykle nie podają zawartości estragolu. Olejek anyżowy jest przeciwwskazany u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat. Niemowlętom i małym dzieciom nie podaje się naparów ani produktów z anyżem gwiazdkowatym.
Nie zaleca się stosowania owocu anyżu ani olejku anyżowego w ciąży i w okresie karmienia piersią.
Ciąża i karmienie piersią
Bezpieczeństwa stosowania owocu anyżu i olejku anyżowego w ciąży i w okresie karmienia piersią nie ustalono. Według monografii ziołowych Unii Europejskiej z powodu braku wystarczających danych nie zaleca się stosowania w tych okresach. Według raportu oceniającego nie ma badań klinicznych u kobiet w ciąży ani u kobiet karmiących i nie wiadomo, czy składniki anyżu przenikają do mleka kobiecego. U szczurów trans-anetol, główny składnik olejku, działał podobnie do estrogenów, upośledzał płodność i działał toksycznie na komórki płodu. Z tego powodu raport zaleca, by olejku anyżowego i wyciągów z owocu nie stosować w ciąży i w okresie karmienia piersią. Według stanowiska Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych nie zaleca się kobietom w ciąży i karmiącym produktów, z których dzienne spożycie estragolu przekracza 0,05 mg. Część oświadczeń o anyżu zgłoszonych w Unii dotyczyła wytwarzania mleka u kobiet karmiących. Ich ocenę wstrzymano i żadnego nie dopuszczono. Danych o wpływie na płodność u ludzi nie ma. Stosowanie anyżu w ciąży i w okresie karmienia piersią należy omówić z lekarzem.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Owoc anyżu zawiera estragol. Według monografii ziołowej Unii Europejskiej dotyczącej olejku anyżowego estragol i niektóre produkty jego przemian wywoływały u myszy nowotwory wątroby, głównie złośliwe. Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych uznaje estragol za genotoksyczny czynnik rakotwórczy u gryzoni, czyli substancję uszkadzającą materiał genetyczny i wywołującą w ten sposób nowotwory. Według stanowiska Komitetu ten sam mechanizm powstawania nowotworów dotyczy także człowieka. Monografia owocu uznaje to ryzyko za nieistotne przy krótkotrwałym piciu naparu przez młodzież i dorosłych, ponieważ napar zawiera mało estragolu. Do naparu przechodzi tylko część estragolu z surowca. W badaniach naparów ziołowych przechodziło od mniej niż 0,1% do około 12% estragolu zawartego w surowcu. Więcej estragolu przechodzi z owocu rozdrobnionego oraz wtedy, gdy na koniec parzenia wyciska się torebkę. Ocena monografii nie obejmuje wyciągów ani produktów, w których połyka się cały rozdrobniony owoc. Nazwa „anyż” w składzie bywa używana dla obu roślin, anyżu i anyżu gwiazdkowatego, a sam skład nie rozstrzyga, o którą chodzi. Owoc anyżu gwiazdkowatego także zawiera estragol.
Olejek anyżowy zawiera lotne składniki owocu, w tym estragol, w dużym stężeniu. Według monografii ziołowej Unii Europejskiej jest przeciwwskazany u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat z powodu braku danych oraz ze względu na zawartość estragolu. Spożycie od 1 do 5 ml olejku anyżowego wiązano z nudnościami, wymiotami, drgawkami i obrzękiem płuc. Raport oceniający opisuje 12-dniowego noworodka, któremu wielokrotnie podano nierozcieńczony olejek anyżowy. Wystąpiły u niego uogólnione drgawki toniczno-kloniczne, czyli napady z usztywnieniem i rytmicznymi skurczami całego ciała. Dziecko wyzdrowiało bez trwałych następstw.
Anyżu nie należy mylić z anyżem gwiazdkowatym (Illicium verum) ani z anyżem japońskim (Illicium anisatum). Anyż japoński jest rośliną silnie trującą i nie nadaje się do spożycia. Zawiera anizatynę, substancję blokującą receptory GABA, czyli receptory, przez które w mózgu działają przekaźniki hamujące. Wywołuje to nadmierne pobudzenie układu nerwowego i drgawki. Suszone owoce anyżu gwiazdkowatego i anyżu japońskiego są do siebie bardzo podobne. Bywają sprzedawane połamane albo zmielone, a odróżnienie ich wymaga zwykle analizy chemicznej. W 2002 r. Komisja Europejska ustanowiła szczególne warunki przywozu anyżu gwiazdkowatego do Unii. Każda przesyłka przeznaczona do spożycia miała mieć urzędowe potwierdzenie, że nie zawiera anyżu japońskiego. Komisja wskazała, że obecność anyżu japońskiego w przesyłkach wiązała się z wieloma przypadkami zatruć pokarmowych. W Holandii w 2001 r. po wypiciu herbatki ziołowej, w której wykryto anizatynę, toksynę anyżu japońskiego, objawy zgłosiły 63 osoby. Do szpitala trafiły 22 osoby, w tym 16 z powodu uogólnionych drgawek. W Stanach Zjednoczonych opisano 7 niemowląt z objawami neurologicznymi po herbatce z anyżu gwiazdkowatego zanieczyszczonego anyżem japońskim. W 2003 r. amerykańska Agencja Żywności i Leków odradziła picie naparów z jakiegokolwiek anyżu gwiazdkowatego. Wiązała je z zachorowaniami około 40 osób, w tym około 15 niemowląt. Według amerykańskiej Agencji Żywności i Leków wszyscy chorzy wyzdrowieli bez powikłań. Opisy przypadków z Francji i Szwajcarii dotyczą niemowląt w wieku poniżej 6 miesięcy z drżeniem, wzmożonym napięciem mięśni, oczopląsem, wymiotami i epizodami zagrażającymi życiu. Autorzy opisów ze Szwajcarii i ze Stanów Zjednoczonych wskazują, że objawy neurologiczne może wywołać także duża dawka anyżu gwiazdkowatego niezanieczyszczonego anyżem japońskim. Nie podaje się niemowlętom i małym dzieciom naparów ani produktów z anyżem gwiazdkowatym. U niemowlęcia drgawki, nadmierna drażliwość, wymioty albo nietypowe ruchy gałek ocznych wymagają pilnej pomocy lekarskiej niezależnie od przyczyny.
Według monografii mogą wystąpić reakcje alergiczne skóry lub układu oddechowego. Ich częstość nie jest znana. Według raportu oceniającego anyż uczula słabo, a reakcje alergiczne pojawiają się sporadycznie i mogą dotyczyć skóry, dróg oddechowych oraz przewodu pokarmowego. Raport opisuje obrzęk języka po wypiciu likieru anyżowego. Opisuje też, na podstawie badania surowicy jednego chorego, reakcje krzyżowe przeciwciał uczuleniowych z anyżem, koprem włoskim, kminkiem, kolendrą i koprem ogrodowym. Reakcja krzyżowa oznacza, że uczulenie na jedną roślinę może wywołać reakcję także na inną, spokrewnioną. W osobnym badaniu z 1991 r. objęto 70 osób uczulonych na seler oraz na pyłek brzozy lub bylicy. U ponad 24 z nich testy skórne z anyżem, koprem włoskim, kolendrą lub kminem rzymskim dały wynik dodatni. Opisano rzadkie przypadki kontaktowego zapalenia skóry po preparatach z anetolem. Anyż zawiera furanokumaryny, które mogą zwiększać wrażliwość skóry na światło słoneczne. W herbatkach z anyżu ich nie wykryto. W razie działań niepożądanych należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Według monografii nie zgłoszono interakcji z lekami. Raport oceniający wymienia przypuszczenie, że anyż może zwiększać ryzyko krwawienia lub nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych. Nie opisano żadnego przypadku takiej interakcji u ludzi. Raport przytacza zalecenie ostrożności przy lekach przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych. Sam jednak zaznacza, że kumaryny anyżu należą do grup, u których nie opisano działania przeciwzakrzepowego. Trans-anetol przy dużych stężeniach działał w badaniach laboratoryjnych i u zwierząt podobnie do estrogenów. U ludzi tego nie potwierdzono. Według raportu przy długotrwałym stosowaniu lub dużych dawkach działanie estrogenne anetolu mogłoby wpływać na leczenie hormonalne, w tym na antykoncepcję doustną i hormonalną terapię zastępczą. Tej interakcji nie potwierdzono. Doświadczenia na zwierzętach wskazują na możliwe interakcje olejku anyżowego z lekami działającymi na ośrodkowy układ nerwowy. U ludzi tego nie potwierdzono. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, leki hormonalne lub leki działające na ośrodkowy układ nerwowy powinny omówić stosowanie anyżu z lekarzem lub farmaceutą.
Według monografii owocu nie zgłoszono przypadków przedawkowania, co nie jest równoznaczne z brakiem takich przypadków. Wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn nie badano. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje ani leczenia zaleconego przez lekarza, ani zróżnicowanej diety.
Toksyczność u psów i kotów
Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków dawka olejku anyżowego zabijająca połowę szczurów po jednorazowym podaniu doustnym wynosiła 2,7 g na kilogram masy ciała. Dla trans-anetolu wynosiła od 1,8 do 5,0 g na kilogram u myszy i od 2,1 do 3,2 g na kilogram u szczurów. W 90-dniowych badaniach u szczurów trans-anetol dodany do paszy w stężeniu 0,1% nie wywoływał skutków toksycznych. Przy 0,3%, 1% i 3% paszy pojawiał się obrzęk komórek wątroby, nasilający się wraz z dawką. U samic szczurów karmionych przez 121 tygodni paszą z 1% anetolu obserwowano nieznaczny wzrost częstości nowotworów wątroby. Według raportu nie wynikały one z uszkodzenia materiału genetycznego. Według monografii anetol wykazywał w badaniach laboratoryjnych słabe działanie mutagenne, czyli zdolność wywoływania trwałych zmian w materiale genetycznym. Monografia uznaje jednak za mało prawdopodobne, by on sam lub produkty jego przemian uszkadzały materiał genetyczny w żywym organizmie. Wodny wyciąg z owocu anyżu nie wywoływał mutacji w teście na bakteriach.
U samic szczurów trans-anetol podawany doustnie w dawkach 50, 70 i 80 mg na kilogram masy ciała hamował zagnieżdżenie zarodka odpowiednio o 33%, 66% i 100%. Nie stwierdzono u potomstwa wad rozwojowych widocznych gołym okiem. Estragol i niektóre produkty jego przemian wywoływały u myszy nowotwory wątroby. Działanie trans-anetolu podobne do estrogenów i jego wpływ na płodność wykazano przy dużych stężeniach w badaniach laboratoryjnych i u zwierząt. Według monografii olejku wyniki te nie mają znaczenia przy krótkotrwałym stosowaniu produktu leczniczego przez dorosłych. Znaczenie tych wyników dla dawek z suplementów diety nie jest znane.
To nie jest porada weterynaryjna. Jeżeli zwierzę połknęło tę substancję, skontaktuj się niezwłocznie z lekarzem weterynarii.
Źródła
Europejska Agencja Leków, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych. Community herbal monograph on Pimpinella anisum L., fructus, EMA/HMPC/321184/2012, przyjęta 12 listopada 2013 r. Community herbal monograph on Pimpinella anisum L., aetheroleum, EMA/HMPC/321185/2012, przyjęta 12 listopada 2013 r. Assessment report on Pimpinella anisum L., fructus and Pimpinella anisum L., aetheroleum, EMEA/HMPC/321181/2012, 12 listopada 2013 r. Public statement on the use of herbal medicinal products containing estragole, EMA/HMPC/137212/2005 Rev 1 Corr 1, 12 maja 2023 r. Call for scientific data for the periodic review of the monograph on Anisi fructus, EMA/HMPC/41594/2025, 22 stycznia 2025 r. Decyzja Komisji 2002/75/WE z dnia 1 lutego 2002 r. ustanawiająca specjalne warunki przywozu z państw trzecich anyżu gwiazdkowatego, Dz.U. L 33 z 2.02.2002, s. 31. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1334/2008 w sprawie środków aromatyzujących, załącznik III. U.S. Food and Drug Administration, Center for Food Safety and Applied Nutrition, ostrzeżenie dotyczące herbatek z anyżu gwiazdkowatego z 10 września 2003 r. Wspólny Komitet Ekspertów FAO i WHO do spraw Dodatków do Żywności, JECFA, ocena trans-anetolu, 51. posiedzenie, 1998. Johanns ES i wsp. [An epidemic of epileptic seizures after consumption of herbal tea]. Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 2002, tom 146, nr 17, s. 813–816, PMID 12014242. Ize-Ludlow D i wsp. Neurotoxicities in infants seen with the consumption of star anise tea. Pediatrics 2004, tom 114, nr 5, e653–e656, doi:10.1542/peds.2004-0058, PMID 15492355. Perret C i wsp. [Apparent life-threatening event in infants: think about star anise intoxication!]. Archives de Pédiatrie 2011, tom 18, nr 7, s. 750–753, doi:10.1016/j.arcped.2011.03.024, PMID 21652187. Minodier P i wsp. [Star anise poisoning in infants]. Archives de Pédiatrie 2003, tom 10, nr 7, s. 619–621, doi:10.1016/s0929-693x(03)00274-4, PMID 12907070. Donner J, Ruest S. Neonate with Seizures After Consuming Star Anise Tea. Rhode Island Medical Journal 2021, tom 104, nr 8, s. 8–10, PMID 34582506. Wang GW i wsp. Illicium verum: a review on its botany, traditional use, chemistry and pharmacology. Journal of Ethnopharmacology 2011, tom 136, nr 1, s. 10–20, doi:10.1016/j.jep.2011.04.051, PMID 21549817. Stäger J, Wüthrich B, Johansson SG. Spice allergy in celery-sensitive patients. Allergy 1991, tom 46, nr 6, s. 475–478, doi:10.1111/j.1398-9995.1991.tb04228.x, PMID 1957997. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności, wykaz oświadczeń zdrowotnych dla substancji roślinnych o wstrzymanej ocenie, „Questions on hold — Botanical claims”, pozycje 2121, 2684, 3951 i 4459 oraz wycofane 2685 i 2686. Rejestr oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej, stan z 2 października 2026 r. Katalog nowej żywności Komisji Europejskiej, stan z 2 października 2026 r.
https://doi.org/10.1542/peds.2004-0058 · https://doi.org/10.1016/j.arcped.2011.03.024 · https://doi.org/10.1016/s0929-693x(03)00274-4 · https://doi.org/10.1016/j.jep.2011.04.051 · https://doi.org/10.1111/j.1398-9995.1991.tb04228.x · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12014242/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15492355/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21652187/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12907070/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34582506/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21549817/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1957997/
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.