Borówka czernica (owoc)
Jak działa
Borówka czernica (Vaccinium myrtillus) to krzew leśny, którego dojrzałe owoce, świeże lub suszone, stanowią surowiec zielarski. Borówka amerykańska, czyli borówka wysoka (Vaccinium corymbosum), a także żurawina i borówka brusznica są odrębnymi gatunkami i nie są objęte tym opisem. W Polsce owoc borówki czernicy wchodzi w skład ziołowych produktów leczniczych. Suplement diety z tym samym surowcem pozostaje odrębną kategorią produktu i nie podlega ocenie skuteczności prowadzonej dla leków. Europejska Agencja Leków opublikowała dwie monografie ziołowe Unii Europejskiej poświęcone owocom borówki czernicy. Pierwsza dotyczy suszonego owocu, całego lub rozdrobnionego. Druga dotyczy suchego wyciągu ze świeżych owoców o określonej zawartości antocyjanozydów, czyli barwników roślinnych. Obie obejmują wyłącznie stosowanie tradycyjne. Dla takich produktów nie wymaga się danych farmakodynamicznych i monografie mechanizmu działania nie opisują. Dla borówki czernicy ani dla antocyjanów nie dopuszczono w Unii Europejskiej żadnego oświadczenia zdrowotnego. Roślinie tej nie przypisuje się potwierdzonego działania zdrowotnego.
Dawkowanie
Dla suplementów diety zawierających owoce borówki czernicy lub wyciągi z nich nie ustalono w Unii Europejskiej ani zalecanego spożycia, ani górnego dopuszczalnego poziomu spożycia. Monografie ziołowe Unii Europejskiej podają dawkowanie wyłącznie dla produktów leczniczych i wiążą je ze wskazaniami leczniczymi oraz z przetworami o ściśle opisanej charakterystyce. Wartości tych nie przenosi się na suplement diety, ponieważ dotyczą odrębnej kategorii produktu, podlegającej innym przepisom i innemu nadzorowi. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie.
Przeciwwskazania
Borówki czernicy nie stosuje się przy nadwrażliwości na ten surowiec ani na którykolwiek składnik preparatu. Monografia wyciągu ze świeżych owoców podaje, że bezpieczeństwa stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią nie ustalono. Z powodu braku wystarczających danych stosowania wyciągu w tych okresach się nie zaleca. Przy innych postaciach, w tym kapsułkach z wyciągiem lub ze sproszkowanym owocem, oraz przy preparacie o nieopisanym składzie stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią również się nie zaleca, tak jak dla wyciągu. Wyjątkiem jest odwar z suszonego owocu. Jego monografia dopuszcza stosowanie w ciąży i w okresie karmienia piersią. Danych o wpływie na płodność nie ma. U dzieci i młodzieży poniżej 18 lat stosowania wyciągu ze świeżych owoców się nie zaleca. Ta sama granica 18 lat obowiązuje inne postacie, w tym kapsułki ze sproszkowanym owocem i preparaty o nieopisanym składzie. U dzieci poniżej 12 lat nie zaleca się odwaru z suszonego owocu. Z powodu braku odpowiednich danych nie ustalono bezpieczeństwa stosowania w tych grupach wiekowych.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Według monografii ziołowych Unii Europejskiej działania niepożądane owoców borówki czernicy i wyciągu z nich nie są znane. Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków w badaniach klinicznych nie zgłoszono poważnych zdarzeń niepożądanych, a w jednym z badań łagodne lub umiarkowane wzdęcia zgłosiła jedna trzecia uczestników. W przeglądzie okresowym monografii z 2023 r. odnotowano jedno zgłoszenie biegunki i bólu brzucha po odwarze z borówki czernicy. Związek z odwarem oceniono jako możliwy. W razie wystąpienia działań niepożądanych należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Monografie podają, że interakcji z lekami ani innych interakcji nie zgłoszono. Raport oceniający opisuje jednak trzy przypadki zmiany działania doustnych leków przeciwzakrzepowych, w tym warfaryny, u osób stosujących borówkę czernicę. W dwóch przypadkach wskaźnik krzepnięcia INR znacznie wzrósł. U jednej z tych osób, która przez lata jadła duże ilości owoców, wystąpiły krwawienia wymagające leczenia szpitalnego. W trzecim przypadku, po soku z borówki czernicy, wskaźnik ten się obniżył, co oznacza słabsze działanie leku. U osób leczonych lekami przeciwzakrzepowymi lub przeciwpłytkowymi potrzebna jest ostrożność. Osoby te powinny przed zastosowaniem borówki czernicy skonsultować się z lekarzem. Według raportu rzeczywistego zagrożenia interakcją przy dawkach zalecanych dla produktów leczniczych z borówką czernicą nie wykazano. Zapalenie skóry, zakrzepowe zapalenie żył, stwardnienie tkanki podskórnej, silny ból, owrzodzenia, nagły obrzęk jednej lub obu nóg, a także niewydolność serca lub nerek wymagają konsultacji z lekarzem, niezależnie od stosowania suplementu. Przypadków przedawkowania dotąd nie zgłoszono, co nie jest równoznaczne z ich brakiem. Wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn nie badano. Dla wyciągu ze świeżych owoców nie przeprowadzono odpowiednich badań toksyczności reprodukcyjnej, genotoksyczności ani rakotwórczości. Dla suszonego owocu badań toksyczności reprodukcyjnej, genotoksyczności i rakotwórczości nie przeprowadzono. Według uzupełnienia raportu oceniającego z 2023 r. wyciąg z owoców borówki czernicy o niepełnym opisie składu wykazał działanie mutagenne w jednym z dwóch szczepów bakterii w teście mutagenności, tzw. teście Amesa. W teście mikrojądrowym u myszy wyniku dodatniego nie uzyskano. Oceniający uznał, że składu wyciągu nie opisano na tyle, by porównać go z przetworami z monografii, i że sam ten wynik nie uzasadnia zmiany monografii. Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych monografii nie zmienił. Płynne wyciągi wodno-alkoholowe zawierają alkohol, co ma znaczenie w ciąży, u dzieci, u kierowców i u osób, które nie mogą spożywać alkoholu. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanego sposobu żywienia.
Źródła
Monografia ziołowa Unii Europejskiej dotycząca Vaccinium myrtillus L., fructus recens, EMA/HMPC/375808/2014, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych, przyjęta 29 września 2015 r. Monografia ziołowa Unii Europejskiej dotycząca Vaccinium myrtillus L., fructus siccus, EMA/HMPC/678995/2013, przyjęta 29 września 2015 r. Raport oceniający dotyczący obu surowców, EMA/HMPC/555161/2013, przyjęty 29 września 2015 r. Uzupełnienie raportu oceniającego po przeglądzie okresowym, EMA/HMPC/883967/2022, przyjęte 12 maja 2023 r., bez zmiany monografii. Rejestr oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej. Żadne oświadczenie dla borówki czernicy ani dla antocyjanów nie zostało w nim dopuszczone, a wpisy obecne w rejestrze mają status odrzuconych.
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.