Cytykolina
Jak działa
Cytykolina to związek zbudowany z cytozyny, rybozy, pirofosforanu i choliny. Inna nazwa to CDP-cholina. Organizm wytwarza ją sam. Jest związkiem pośrednim w jednym ze szlaków powstawania fosfatydylocholiny, składnika błon komórkowych. Po spożyciu cytykolina szybko rozkłada się do choliny i cytydyny. U człowieka cytydyna przechodzi dalej w urydynę. Cholina, cytydyna i urydyna są zwykłymi składnikami organizmu i włączają się w jego przemiany metaboliczne.
Cytykolina stosowana w żywności jest wytwarzana w procesie mikrobiologicznym. Ma postać białego, krystalicznego proszku. Specyfikacja unijna wymaga zawartości cytykoliny co najmniej 98% w suchej masie.
Komisja Europejska zezwoliła na stosowanie cytykoliny jako nowego składnika żywności decyzją wykonawczą 2014/423/UE, po ocenie Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). EFSA uznała ją za bezpieczną w proponowanych warunkach stosowania i w proponowanych ilościach. Ocena EFSA dotyczyła wyłącznie bezpieczeństwa, a nie skuteczności. W unijnym rejestrze oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego dotyczącego cytykoliny. W 2024 r. EFSA oceniła wniosek o oświadczenie dotyczące cytykoliny i pamięci. Uznała, że przedstawione dane nie uzasadniają tego oświadczenia u osób w średnim i starszym wieku z subiektywnymi zaburzeniami pamięci związanymi z wiekiem. Komisja Europejska odmówiła zezwolenia na to oświadczenie rozporządzeniem (UE) 2025/2223.
Cytykolina jest w Polsce także substancją czynną produktów leczniczych. Zezwolenie unijne dla żywności dotyczy cytykoliny w postaci soli wewnętrznej. Według charakterystyk tabletki z cytykoliną zarejestrowane w Polsce jako leki zawierają ją w postaci soli sodowej. W toku postępowania zakończonego decyzją 2014/423/UE niektóre państwa członkowskie wskazały w uwagach, że uważają produkty zawierające sól sodową cytykoliny za produkty lecznicze. Według tej decyzji państwo członkowskie, które uzna dany produkt za produkt leczniczy, może ograniczyć jego wprowadzanie do obrotu.
Źródła w diecie i niedobór
Cytykolina powstaje w organizmie z choliny. Opinia EFSA nie podaje jej zawartości w żywności. Cholina występuje w żywności głównie jako fosfatydylocholina i wolna cholina. Najwięcej choliny zawierają jaja, wątroba, soja i wieprzowina. Według danych przytoczonych przez EFSA dzienne spożycie choliny z dietą wynosi od 300 mg do 1000 mg. Według wnioskodawcy cholina z 500 mg cytykoliny odpowiada ilości zawartej w około 100 g mięsa lub ryby.
Dawkowanie
W suplementach diety dawka cytykoliny nie może przekraczać 500 mg na dobę. Taki limit określa unijny wykaz nowej żywności. Suplement z porcją dobową większą niż 500 mg cytykoliny wykracza poza warunki, na jakich Unia zezwoliła na ten składnik. W żywności specjalnego przeznaczenia medycznego limit wynosi 250 mg na porcję i 1000 mg na dobę. Na etykiecie składnik nazywa się „cytykolina”, a etykieta musi informować, że produkt nie jest przeznaczony do spożycia przez dzieci.
EFSA oceniała cytykolinę w suplementach przeznaczonych dla dorosłych w średnim i starszym wieku. Według danych wnioskodawcy przytoczonych przez EFSA 500 mg cytykoliny dostarcza około 106 mg choliny i 63,45 mg fosforu. EFSA uznała, że ilość fosforu z cytykoliny jest mała w porównaniu ze zwykłym dziennym spożyciem.
Porcję dobową podaje producent na etykiecie. Nie należy przekraczać porcji zalecanej przez producenta.
Przeciwwskazania
Cytykoliny nie stosuje się przy nadwrażliwości na cytykolinę ani na którykolwiek składnik preparatu. Nie powinny jej stosować osoby ze zwiększonym napięciem przywspółczulnego układu nerwowego. Takie przeciwwskazanie podają charakterystyki produktów leczniczych z cytykoliną dostępnych w Polsce. EFSA przytacza je za charakterystyką hiszpańskiego produktu leczniczego.
Cytykolina nie jest przeznaczona dla dzieci. Unijny wykaz nowej żywności wymaga, by etykieta żywności z cytykoliną informowała, że produkt nie jest przeznaczony do spożycia przez dzieci. Decyzja zezwalająca z 2014 r., skierowana do wnioskodawcy, stanowi też, że cytykoliny nie stosuje się w żywności przeznaczonej do spożycia przez dzieci. W toku oceny państwa członkowskie zwróciły uwagę, że badania toksyczności nie dostarczają danych o bezpieczeństwie u dzieci, a margines bezpieczeństwa jest wąski, zwłaszcza u małych dzieci.
Nie należy łączyć cytykoliny z lekami zawierającymi meklofenoksat. Osoby przyjmujące lewodopę powinny stosować cytykolinę wyłącznie po konsultacji z lekarzem.
Ciąża i karmienie piersią
Bezpieczeństwa cytykoliny w ciąży i w okresie karmienia piersią nie ustalono. Opinia EFSA nie opisuje badań z udziałem kobiet w ciąży ani karmiących piersią. Charakterystyki produktów leczniczych z cytykoliną dostępnych w Polsce podają, że brak wystarczających danych o stosowaniu cytykoliny u kobiet w ciąży i brak danych o jej stosowaniu w okresie karmienia piersią. Według tych charakterystyk lek można stosować w ciąży tylko w razie zdecydowanej konieczności. Health Canada zaleca konsultację z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem cytykoliny w ciąży lub w okresie karmienia piersią. Badanie na ciężarnych samicach królika omówiono w części o badaniach na zwierzętach. Stosowanie cytykoliny w ciąży i w okresie karmienia piersią należy omówić z lekarzem.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Cytykolina może wchodzić w interakcje z niektórymi lekami. EFSA powołała się na charakterystykę hiszpańskiego produktu leczniczego z cytykoliną. Według tej charakterystyki cytykolina może nasilać działanie lewodopy i nie wolno jej podawać razem z lekami zawierającymi lewodopę bez konsultacji z lekarzem. Nie wolno jej też podawać razem z lekami zawierającymi meklofenoksat. Według EFSA meklofenoksat to lek pobudzający czynność mózgu. EFSA uznała, że interakcji z tymi lekami nie można wykluczyć. Charakterystyki produktów leczniczych z cytykoliną dostępnych w Polsce podają: „Cytykolina nasila działanie L-dopy (lewodopy). Cytykolina nie powinna być podawana jednocześnie z meklofenoksatem.” Osoby przyjmujące lewodopę powinny stosować cytykolinę wyłącznie po konsultacji z lekarzem. Cytykoliny nie należy łączyć z lekami zawierającymi meklofenoksat. Kanadyjski urząd Health Canada zaleca konsultację z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem cytykoliny także osobom przyjmującym inne leki działające na układ dopaminergiczny lub cholinergiczny.
W toku oceny państwa członkowskie zwróciły uwagę, że cytykolina w ilościach 500 lub 1000 mg, właściwych dla leków, wchodzi w interakcje z innymi lekami i nasila działanie leków z lewodopą. Zaleciły też, by nie podawać jej razem z lekami zawierającymi meklofenoksat. Etykieta suplementu miała według nich ostrzegać o tej możliwej interakcji i o tym, że nie należy przekraczać 500 mg cytykoliny na dobę. Charakterystyki tabletek z cytykoliną zarejestrowanych w Polsce jako leki podają dla dorosłych zalecaną dawkę od 1000 do 2000 mg cytykoliny na dobę. To więcej niż limit 500 mg na dobę dla suplementów diety. Mniejsza ilość w suplemencie nie wyklucza interakcji: EFSA, oceniając cytykolinę jako składnik żywności, uznała, że interakcji z tymi lekami nie można wykluczyć. Unijny wykaz nowej żywności nie wymaga na etykiecie ostrzeżenia o interakcjach.
Charakterystyki produktów leczniczych z cytykoliną dostępnych w Polsce podają, że lek może wywoływać napady astmy, zwłaszcza u osób uczulonych na kwas acetylosalicylowy. Osoby z astmą lub uczulone na kwas acetylosalicylowy powinny stosować cytykolinę wyłącznie po konsultacji z lekarzem.
W badaniu tolerancji 12 zdrowym ochotnikom podawano przez 5 dni cytykolinę 600 mg na dobę, cytykolinę 1000 mg na dobę i placebo. Każdy uczestnik otrzymał wszystkie trzy schematy. Przemijający ból głowy zgłosiły 4 osoby przy mniejszej dawce, 5 osób przy większej i 1 osoba przy placebo. W małym badaniu z placebo, prowadzonym w układzie naprzemiennym, wzięły udział osoby z zaburzeniami pamięci, po 8 w każdej grupie. Przez 4 tygodnie otrzymywały cytykolinę w dawce do 1000 mg na dobę albo placebo. W okresie przyjmowania cytykoliny skurczowe ciśnienie tętnicze spadło istotnie statystycznie. Istotnego spadku ciśnienia rozkurczowego nie stwierdzono. W grupach przyjmujących cytykolinę opisano też nieznaczny spadek liczby limfocytów.
Obserwacja objęła 2817 chorych, głównie w wieku od 51 do 90 lat. Otrzymywali oni około 600 mg cytykoliny na dobę przez okres do 60 dni. Uczestnicy mieli wcześniej rozpoznane między innymi otępienie starcze, przewlekłą niewydolność krążenia mózgowego albo następstwa udaru mózgu. Działania niepożądane zgłosiło około 5% uczestników. Najczęściej były to bóle brzucha i biegunka. W 16 przypadkach opisano objawy naczyniowe: niedociśnienie, przyspieszenie i zwolnienie czynności serca. Żadnego z działań niepożądanych nie zaklasyfikowano jako ciężkiego i zarazem związanego z podawaniem cytykoliny. W innej obserwacji 4191 chorych po udarze niedokrwiennym mózgu przyjmowało od 500 do 4000 mg cytykoliny na dobę przez 6 tygodni. Działania niepożądane opisano u 31 osób (0,73%). Według autorów nie miały one związku z cytykoliną, z wyjątkiem jednego przypadku zwiększonej aktywności enzymów wątrobowych. Aktywność enzymów wróciła do normy 4 dni po odstawieniu cytykoliny. Nie wyjaśniono, czy był to związek przyczynowy, czy zbieg okoliczności. EFSA zaznaczyła, że obie obserwacje nie miały grupy porównawczej. Nie można więc ocenić, czy objawy wywołała cytykolina.
W otwartym badaniu 265 osób starszych z łagodnymi naczyniowymi zaburzeniami poznawczymi przyjmowało 1000 mg cytykoliny na dobę przez 9 miesięcy. Grupa porównawcza liczyła 84 osoby. Opisano pobudzenie lub niepokój (5,6% uczestników), dolegliwości trawienne (4,5%) i bóle głowy (3,6%). Nie podano jednak, czy dotyczyły one osób przyjmujących cytykolinę, czy grupy porównawczej.
U chorych po udarze niedokrwiennym mózgu w jednym badaniu zawroty głowy i urazy w wyniku wypadków występowały najczęściej w grupie przyjmującej 2000 mg cytykoliny na dobę. W innym badaniu z tą samą dawką działania niepożądane nie były częstsze niż w grupie placebo. W jednym badaniu przy dawce 500 mg na dobę obrzęki kończyn i ból pleców występowały częściej niż przy placebo. W innym, większym badaniu z tą samą dawką tych objawów nie obserwowano. W łącznej analizie czterech badań nad udarem niepokój i obrzęki nóg występowały istotnie częściej w grupach przyjmujących cytykolinę niż w grupach placebo. Działań niepożądanych w tej analizie nie rozbito według dawki (500, 1000 i 2000 mg na dobę). Łącznie śmiertelność w grupach przyjmujących cytykolinę nie różniła się istotnie od grupy placebo. Po podziale według dawki wyniosła 19,7% przy 500 mg na dobę, 17,1% przy 2000 mg na dobę i 18,8% w grupie placebo. W grupie przyjmującej 1000 mg na dobę zmarło 13 z 40 chorych (32,5%). Autorzy opisali ten wzrost jako istotny. Autorzy przypisali to małej liczebności tej grupy i cięższym udarom, a nie cytykolinie. EFSA oceniła, że opisane w badaniach działania niepożądane różnią się charakterem i są niespójne między badaniami. Uznała za mało prawdopodobne, że wywołała je cytykolina. EFSA uznała też, że dostępne badania z udziałem ludzi nie budzą zastrzeżeń co do bezpieczeństwa w proponowanych warunkach stosowania. Health Canada podaje, że podczas stosowania mogą wystąpić bóle głowy lub dolegliwości żołądkowo-jelitowe.
W toku oceny jedno z państw członkowskich UE zwróciło uwagę na przemijające pobudzenie, opisywane jako możliwe działanie niepożądane cytykoliny stosowanej jako lek. Health Canada zaleca konsultację z lekarzem lub farmaceutą osobom z zaburzeniami koncentracji uwagi, z nadpobudliwością psychoruchową lub bez niej (ADHD lub ADD), przed zastosowaniem produktów z cytykoliną opatrzonych oświadczeniem o utrzymaniu uwagi.
W razie bólu głowy, dolegliwości żołądkowo-jelitowych, zawrotów głowy lub innych działań niepożądanych należy przerwać stosowanie i skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny omówić stosowanie cytykoliny z lekarzem lub farmaceutą. Brak opisów innych interakcji nie dowodzi ich braku. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje ani leczenia zaleconego przez lekarza, ani zróżnicowanej diety.
Toksyczność w badaniach na zwierzętach
Doustna dawka śmiertelna dla połowy zwierząt wynosiła 27,14 g na kilogram masy ciała u myszy i 18,5 g na kilogram masy ciała u szczurów. Jednorazowa dawka 2 g na kilogram masy ciała nie wywołała u szczurów działań szkodliwych. W badaniach laboratoryjnych cytykolina nie uszkadzała materiału genetycznego.
W 90-dniowym badaniu szczury otrzymywały 100, 350 lub 1000 mg cytykoliny na kilogram masy ciała na dobę. Nie stwierdzono wpływu na śmiertelność, stan ogólny, masę ciała ani masę narządów. U samców przy średniej i dużej dawce stężenie kreatyniny we krwi nieznacznie wzrosło w porównaniu z grupą kontrolną. U samców wszystkich grup otrzymujących cytykolinę ilość moczu była mniejsza niż w grupie kontrolnej, a brązowe zabarwienie moczu występowało częściej. U samic przy dużej dawce wzrosła liczba białych krwinek i limfocytów. U samic wszystkich grup otrzymujących cytykolinę odkładanie się soli mineralnych w kanalikach nerkowych występowało częściej i w większym nasileniu. Zmiana narastała wraz z dawką. U samców stwierdzono ją tylko u dwóch szczurów z grupy dużej dawki. U samic autorzy badania przypisali tę zmianę zwiększonemu spożyciu fosforu. EFSA zaliczyła do wad badania brak wyrównania proporcji fosforu do wapnia. W toku oceny państwa członkowskie zwróciły uwagę na zwyrodnienie kanalików nerkowych przy dawce 1000 mg na kilogram masy ciała. Według EFSA ograniczenia badania i niewyjaśnione wyniki pozostawiają niepewność, a dane nie wystarczają do wyznaczenia dawki bez obserwowanego działania szkodliwego.
U 6 psów otrzymujących 1,5 g cytykoliny na kilogram masy ciała na dobę przez 6 miesięcy nie stwierdzono działania toksycznego. EFSA uznała jednak, że badanie nie nadaje się do wyznaczenia dawki bez obserwowanego działania szkodliwego.
Według nieopublikowanych danych przytoczonych w przeglądzie z 1995 r. ciężarne samice królika otrzymywały 800 mg cytykoliny na kilogram masy ciała na dobę od 7. do 18. dnia ciąży. Szczepu, liczby zwierząt ani drogi podania nie podano. Nie stwierdzono działania toksycznego na samice ani na płody. U około 10% płodów kostnienie czaszki było nieznacznie opóźnione. Autorzy nie uznali tego za szkodliwy wpływ cytykoliny. Wnioskodawca nie odnalazł opublikowanych badań nad wpływem cytykoliny na rozrodczość. W toku oceny państwa członkowskie uznały dane o wpływie na rozwój i rozrodczość za niewystarczające. Według EFSA badania na zwierzętach dają pewne potwierdzenie bezpieczeństwa cytykoliny, ale same w sobie nie wystarczają do jego oceny.
To nie jest porada weterynaryjna. Jeżeli zwierzę połknęło tę substancję, skontaktuj się niezwłocznie z lekarzem weterynarii.
Źródła
EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA). Scientific Opinion on the safety of “citicoline” as a Novel Food ingredient. EFSA Journal 2013, tom 11, nr 10, 3421, doi:10.2903/j.efsa.2013.3421. Decyzja wykonawcza Komisji 2014/423/UE z dnia 1 lipca 2014 r. zezwalająca na wprowadzenie do obrotu cytykoliny jako nowego składnika żywności zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 258/97 Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. L 196 z 3.7.2014, s. 24). Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/2470 z dnia 20 grudnia 2017 r. ustanawiające unijny wykaz nowej żywności, wersja skonsolidowana z 10.08.2026, wpis „Cytykolina”. Health Canada, Natural and Non-prescription Health Products Directorate, monografia „Cognitive function products”, 30.01.2026. Charakterystyka Produktu Leczniczego Citonerv (cytykolina), roztwór doustny, tabletki, granulat do sporządzania roztworu doustnego, Rejestr Produktów Leczniczych (RPL 46262, 46264, 47126). EFSA Panel on Nutrition, Novel Foods and Food Allergens (NDA). „Citicoline” and support of the memory function: Evaluation of a health claim pursuant to Article 13(5) of Regulation (EC) No 1924/2006. EFSA Journal 2024, tom 22, nr 7, e8861, doi:10.2903/j.efsa.2024.8861, PMID 38966137. Rozporządzenie Komisji (UE) 2025/2223 z dnia 4 listopada 2025 r. (Dz.U. L 2025/2223 z 5.11.2025), odmowa zezwolenia na oświadczenie zdrowotne dotyczące cytykoliny i pamięci. Stan na 6.10.2026.
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2013.3421 · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2024.8861 · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38966137/
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.