Ruszczyk kolczasty (kłącze)
Jak działa
Ruszczyk kolczasty (Ruscus aculeatus) to niewielki krzew pochodzący z Europy Zachodniej. Surowcem zielarskim jest kłącze ruszczyka, czyli według Farmakopei Europejskiej wysuszone, całe lub rozdrobnione podziemne części rośliny. Kłącze zawiera saponiny steroidowe. Ich części niecukrowe, czyli aglikony ruskogenina i neoruskogenina, służą do standaryzacji wyciągów. W Polsce wyciąg z kłącza ruszczyka wchodzi w skład złożonego produktu leczniczego. Suplement diety z tym samym surowcem należy do odrębnej kategorii produktów i nie podlega ocenie skuteczności, jaką prowadzi się dla leków. Europejska Agencja Leków opublikowała monografię ziołową Unii Europejskiej poświęconą kłączu ruszczyka. Monografia obejmuje wyłącznie stosowanie tradycyjne. Dla tradycyjnych ziołowych produktów leczniczych nie wymaga się danych o sposobie działania, dlatego monografia mechanizmu działania nie opisuje. Dotyczy ona sproszkowanego kłącza oraz trzech wyciągów suchych o określonym stosunku surowca do wyciągu. Jeden z tych wyciągów sporządza się na wodzie, dwa pozostałe na etanolu. Monografia obejmuje wszystkie te przetwory wyłącznie w postaciach stałych przyjmowanych doustnie. Nie obejmuje wyciągów o innej charakterystyce, postaci płynnych ani nadziemnych części rośliny. Przegląd okresowy zakończony w marcu 2026 r. nie wykazał potrzeby zmiany monografii. Dla ruszczyka nie dopuszczono w Unii Europejskiej żadnego oświadczenia zdrowotnego. Ruszczykowi nie przypisuje się potwierdzonego działania zdrowotnego.
Dawkowanie
Dla suplementów diety zawierających kłącze ruszczyka nie ustalono w Unii Europejskiej ani zalecanego, ani górnego dopuszczalnego poziomu spożycia. Monografia ziołowa Unii Europejskiej podaje dawkowanie wyłącznie dla produktów leczniczych i wiąże je ze wskazaniem leczniczym oraz z przetworami o ściśle opisanej charakterystyce. Wartości te dotyczą produktów leczniczych, czyli odrębnej kategorii, która podlega innym przepisom i innemu nadzorowi. Nie przenosi się ich na suplement diety. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie.
Przeciwwskazania
Kłącza ruszczyka nie stosuje się przy nadwrażliwości na ruszczyk, na ruskogeniny ani na którykolwiek składnik preparatu. Raport oceniający opisuje alergiczne kontaktowe zapalenie skóry po preparatach stosowanych na skórę, zawierających ruszczyk lub ruskogeniny. Uczulenie potwierdzono testami skórnymi. W jednym przypadku zmiany objęły całą skórę. Taka reakcja świadczy o nadwrażliwości, przy której ruszczyka nie stosuje się także doustnie.
Raport oceniający nie uznaje doustnego stosowania kłącza za bezpieczne u osób z ciężką chorobą nerek lub serca, na przykład z ich niewydolnością. Monografia zaleca konsultację z lekarzem przy niewydolności serca lub nerek bez rozróżnienia jej stopnia. Przed zastosowaniem suplementu z ruszczykiem z lekarzem muszą skonsultować się osoby z niewydolnością serca lub nerek, niezależnie od jej stopnia, oraz osoby z inną ciężką chorobą tych narządów.
Nie zaleca się stosowania u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat. Z powodu niewystarczających danych stosowania w tej grupie wiekowej nie uznano za ustalone. Raport oceniający ogranicza stosowanie do osób dorosłych.
Ciąża i karmienie piersią
Nie ustalono bezpieczeństwa stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią. Z powodu niewystarczających danych nie zaleca się stosowania w tych okresach. Według raportu oceniającego dostępne badania u kobiet w ciąży dotyczyły wyłącznie połączeń ruszczyka z innymi substancjami, przyjmowanych doustnie lub stosowanych na skórę dopiero po pierwszym trymestrze. Nie pozwalają one ocenić ryzyka dla zarodka ani bezpieczeństwa samego ruszczyka. W okresie karmienia piersią raport zaleca unikanie stosowania wyciągu z ruszczyka z powodu braku danych u ludzi i zwierząt oraz możliwego szkodliwego wpływu na noworodka karmionego piersią, zwłaszcza w postaci zaburzeń ze strony przewodu pokarmowego. Brak danych o wpływie na płodność.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Według monografii ziołowej Unii Europejskiej działania niepożądane nie są znane. Raport oceniający Europejskiej Agencji Leków uznaje jednak dane o bezpieczeństwie ruszczyka za zbyt skąpe, by można było wyciągnąć z nich wnioski. Raport zalicza natomiast do dobrze rozpoznanych zagrożeń biegunkę i limfocytowe zapalenie jelita grubego po doustnych produktach, w których ruszczyk występuje razem z innymi substancjami. Nie ustalono, czy dotyczy to także przetworów z samego ruszczyka. W Polsce zarejestrowano złożony produkt leczniczy z wyciągiem z kłącza ruszczyka. Jego charakterystyka wymienia biegunkę i ból brzucha jako najczęstsze działania niepożądane. Według charakterystyki biegunka bywa ciężka, a przy dalszym stosowaniu grozi zmniejszeniem masy ciała oraz zaburzeniami gospodarki wodno-elektrolitowej. Charakterystyka zaleca przerwanie stosowania w razie biegunki. Biegunka w trakcie przyjmowania suplementu z ruszczykiem wymaga jego odstawienia. Raport opisuje też przypadek cukrzycowej kwasicy ketonowej u kobiety ze źle wyrównaną cukrzycą po pięciu dniach przyjmowania preparatu ziołowego z ruszczykiem. Z powodu braku szczegółów raport nie wyciąga z niego wniosków. W przeglądzie okresowym z 2026 r. wymieniono nieliczne zgłoszenia wysypki, świądu, pokrzywki, obrzęku, biegunki, zapalenia jelita grubego i krwawienia z odbytu. Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych przy Europejskiej Agencji Leków uznał, że zgłoszenia te nie wymagają zmiany monografii. W razie działań niepożądanych należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Stan zapalny skóry, zgrubienia podskórne, owrzodzenia, nagły obrzęk jednej lub obu nóg oraz krwawienie z odbytu wymagają konsultacji z lekarzem niezależnie od stosowania suplementu.
Według monografii nie zgłoszono żadnych interakcji, w tym z lekami. Raport oceniający opisuje jednak badania laboratoryjne i badania na zwierzętach, w których wyciąg z kłącza pobudzał receptory alfa-adrenergiczne i uwalniał noradrenalinę z zakończeń nerwowych. Na tej podstawie raport uznaje, że możliwe są interakcje z lekami, które nasilają albo hamują działanie układu alfa-adrenergicznego. Rzeczywistych przypadków takich interakcji nie opisano. Według raportu wyniki dwóch badań u ludzi są zgodne z działaniem alfa-adrenergicznym wyciągu, choć jakości tych badań nie dało się ocenić. Przed zastosowaniem suplementu z ruszczykiem osoby przyjmujące leki działające na układ alfa-adrenergiczny powinny skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Raport określa też jako niepokojący brak badań bezpieczeństwa dotyczących wpływu wyciągu na układ sercowo-naczyniowy. Znaczenia wyników przedklinicznych dotyczących tego układu nie potwierdzono danymi klinicznymi. Badań interakcji nie przeprowadzono. Brak zgłoszeń nie potwierdza więc braku interakcji.
Według monografii nie zgłoszono przypadków przedawkowania. Charakterystyka złożonego produktu leczniczego z ruszczykiem podaje natomiast kilka takich przypadków, a opisane w niej skutki dużych dawek dotyczą witaminy C. Wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn nie badano. Według monografii nie przeprowadzono badań toksyczności reprodukcyjnej, genotoksyczności ani rakotwórczości. Raport opisuje jedno badanie wpływu na rozród u zwierząt. Dotyczyło ono połączenia z innymi substancjami i raport nie uznaje go za podstawę oceny. Z powodu braku odpowiednich danych o genotoksyczności raport nie popiera wpisania ruszczyka na unijną listę substancji roślinnych o tradycyjnym zastosowaniu.
Monografia dotyczy wyłącznie postaci stałych przyjmowanych doustnie i nie obejmuje kropli ani innych postaci płynnych. Postacie płynne sporządzane na etanolu zawierają alkohol. Osoby, które nie powinny spożywać alkoholu, muszą sprawdzić jego zawartość na etykiecie. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Źródła
Monografia ziołowa Unii Europejskiej dotycząca Ruscus aculeatus L., rhizoma, EMA/HMPC/188804/2017, wersja zmieniona, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych, przyjęta 20 listopada 2018 r. Raport oceniający dotyczący Ruscus aculeatus L. rhizoma, EMA/HMPC/188805/2017, przyjęty 20 listopada 2018 r. Uzupełnienie raportu oceniającego z przeglądu okresowego, EMA/HMPC/139333/2025, przyjęte 4 marca 2026 r. Charakterystyka produktu leczniczego złożonego z wyciągiem suchym z kłącza ruszczyka, Rejestr Produktów Leczniczych, odczyt 1 października 2026 r. Rejestr oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej obejmujący oświadczenia dopuszczone i odrzucone. Ruszczyk nie ma w nim wpisu.
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.