Trójglicerydy średniołańcuchowe (olej MCT)

✔ Monografię zweryfikował merytorycznie mgr farm. Wojciech Kula • 2026-10-07. Dotyczy składnika, nie konkretnego preparatu.

Jak działa

Trójglicerydy średniołańcuchowe, określane skrótem MCT i sprzedawane jako olej MCT, to tłuszcze zbudowane z glicerolu i kwasów tłuszczowych o średniej długości łańcucha. Pierwotnie do tej grupy zaliczano trójglicerydy kwasów od kwasu kapronowego, o łańcuchu z 6 atomów węgla (C6:0), do kwasu laurynowego, o łańcuchu z 12 atomów węgla (C12:0). Według przeglądu z 2022 r. skład oleju MCT różni się dziś między producentami i nie ma jednoznacznej definicji tej grupy. W badaniach jako klasyczny olej MCT stosowano mieszaninę z przewagą kwasu kaprylowego C8:0 i kwasu kaprynowego C10:0, na przykład 55% kwasu kaprylowego i 35% kwasu kaprynowego. Stosowano też oleje zbudowane niemal wyłącznie z kwasu kaprylowego albo wyłącznie z kwasu kaprynowego. Olej MCT otrzymuje się przez przetworzenie oleju kokosowego lub oleju z ziaren palmy olejowej.

Olej kokosowy nie jest olejem MCT. W badaniu z 2017 r. stosowany olej kokosowy zawierał 3% trójglicerydu kwasu kaprylowego i 5% trójglicerydu kwasu kaprynowego. Szczytowe stężenie ciał ketonowych po oleju kokosowym wynosiło jedną czwartą wartości uzyskanej po oleju z samego kwasu kaprylowego.

Kwasy średniołańcuchowe są przetwarzane w organizmie inaczej niż kwasy długołańcuchowe. Wchłaniają się z jelita sprawniej, w większości nie są wbudowywane w chylomikrony, czyli cząstki przenoszące tłuszcz do chłonki, i docierają do wątroby bezpośrednio krwią żyły wrotnej. Do mitochondriów, czyli części komórki, w których zachodzi utlenianie kwasów tłuszczowych, wnikają bez udziału karnityny i ulegają tam szybkiemu utlenianiu. Nadmiar powstającego przy tym produktu przemiany, acetylokoenzymu A, wątroba przekształca w ciała ketonowe. Ciała ketonowe to związki, które organizm może wykorzystywać jako źródło energii zamiast glukozy. W badaniu z 2017 r. u 9 zdrowych dorosłych porównano kilka olejów, podawanych dwukrotnie po 20 ml w emulsji z mlekiem. Najsilniej stężenie ciał ketonowych zwiększał olej z samego kwasu kaprylowego. W innym badaniu z 2017 r. u 10 zdrowych dorosłych olej MCT rozproszony w odtłuszczonym mleku zwiększał stężenie ciał ketonowych silniej niż ta sama ilość oleju nierozproszonego. Olej MCT bywa podstawą odmiany diety ketogennej, czyli diety z bardzo dużą ilością tłuszczu i małą ilością węglowodanów. Taką dietę stosuje się u chorych z padaczką lekooporną pod starannym nadzorem lekarza i dietetyka. Dieta ketogenna w padaczce jest leczeniem prowadzonym przez lekarza i nie ma związku ze stosowaniem suplementu diety.

Zdolność do zwiększania stężenia ciał ketonowych skłoniła badaczy do prób z trójglicerydami średniołańcuchowymi u osób z chorobą Alzheimera i z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi. Przegląd systematyczny z 2024 r. objął 21 badań, w tym 13 z losowym przydziałem uczestników do grup. Poprawa wyników testów poznawczych pojawiała się tylko sporadycznie albo w wybranych obszarach. Autorzy ocenili, że wiarygodność dowodów mocno obniżają różnice między badaniami, niska jakość metodyczna, błędy systematyczne i konflikty interesów. Uznali, że obecne dowody nie wystarczają, by zalecać trójglicerydy średniołańcuchowe jako metodę łagodzenia objawów.

Trójglicerydy średniołańcuchowe nie mają w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. W rejestrze oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej figurują trzy wpisy dotyczące trójglicerydów średniołańcuchowych i zmniejszania masy ciała, wszystkie ze statusem oświadczenia odrzuconego. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności ocenił w 2011 r., że wyniki badań z udziałem ludzi są niespójne, a dane o mechanizmie słabe. Urząd stwierdził, że nie wykazano związku przyczynowo-skutkowego między spożyciem trójglicerydów średniołańcuchowych a zmniejszeniem masy ciała. W katalogu nowej żywności Komisji Europejskiej, sprawdzonym 7 października 2026 r., nie odnaleziono wpisu dla trójglicerydów średniołańcuchowych. Suplement diety nie przechodzi oceny skuteczności, jaką prowadzi się przed dopuszczeniem leku do obrotu.

Źródła w diecie i niedobór

Kwasy tłuszczowe o średniej długości łańcucha występują w tłuszczu mleka i w produktach mlecznych oraz w oleju kokosowym i oleju z ziaren palmy olejowej. W oleju kokosowym trójglicerydy kwasu kaprylowego i kaprynowego stanowią niewielką część tłuszczu, dlatego olej kokosowy nie jest źródłem porównywalnym z olejem MCT. Olej MCT jest produktem przetworzonym, otrzymywanym z oleju kokosowego lub oleju z ziaren palmy olejowej.

Dawkowanie

Zalecanego ani górnego dopuszczalnego poziomu spożycia trójglicerydów średniołańcuchowych nie odnaleziono w streszczeniu opinii Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności z 2011 r. ani w unijnych przepisach o preparatach dla niemowląt i o żywności specjalnego przeznaczenia medycznego. Trójglicerydy średniołańcuchowe są tłuszczem nasyconym, a Urząd zaleca, by spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych było możliwie najmniejsze. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie.

Olej MCT występuje w postaci płynnej, w kapsułkach i w proszku. Proszek zawiera oprócz oleju nośnik, na przykład błonnik akacjowy, więc ilość samego oleju w porcji podaje etykieta. W badaniu z 2009 r. u osób z chorobą Alzheimera podawano 20 g trójglicerydu kwasu kaprylowego na dobę. W badaniach z 2017 r. u zdrowych dorosłych podawano jednorazowo od 10 g do 30 g oleju MCT albo dwie porcje po 20 ml w ciągu dnia. Wartości te opisują warunki badań i nie są zaleceniem dawkowania. Przegląd systematyczny z 2024 r. podaje, że trójglicerydy średniołańcuchowe należy wprowadzać stopniowo, by uniknąć dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Przeciwwskazania

Trójglicerydów średniołańcuchowych nie stosuje się przy nadwrażliwości na którykolwiek składnik preparatu. Nie stosuje się ich w stanach ketozy i kwasicy, w tym w kwasicy ketonowej, ani w marskości wątroby. Ketoza to stan zwiększonego stężenia ciał ketonowych we krwi, a kwasica to nadmierne zakwaszenie krwi. Przegląd z 1982 r. wymienia te stany jako przeciwwskazania do stosowania trójglicerydów średniołańcuchowych. Streszczenie przeglądu nie wyjaśnia, o jakie postaci ketozy i kwasicy chodzi. MCAD to enzym, dehydrogenaza acylo-CoA średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych, który uczestniczy w rozkładzie tych kwasów. Jego wrodzony niedobór zaburza ich przemiany. Opracowanie kliniczne GeneReviews zaleca chorym z niedoborem MCAD unikanie produktów, w których trójglicerydy średniołańcuchowe są głównym źródłem tłuszczu, w tym mieszanek dla niemowląt o takim składzie oraz oleju kokosowego. Zaleca im też unikanie popularnych diet bogatotłuszczowych z małą ilością węglowodanów. Przy niedoborze MCAD oleju MCT się nie stosuje. Z powodu braku danych o bezpieczeństwie nie zaleca się stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią bez porady lekarza. Stosowanie u dzieci omawia się z lekarzem.

Ciąża i karmienie piersią

Bezpieczeństwa trójglicerydów średniołańcuchowych jako suplementu w ciąży i w okresie karmienia piersią nie ustalono. Nie odnaleziono badań nad kwasem kaprylowym ani trójglicerydami średniołańcuchowymi jako suplementem u kobiet w ciąży ani u kobiet karmiących piersią. Według opracowania GeneReviews kobiety w ciąży z niedoborem MCAD muszą unikać stanów nasilonego rozpadu własnych tkanek, czyli katabolizmu. Stosowanie oleju MCT w ciąży i w okresie karmienia piersią należy omówić z lekarzem.

Ostrzeżenia i interakcje z lekami

Najczęstsze działania niepożądane trójglicerydów średniołańcuchowych dotyczą przewodu pokarmowego. Przegląd systematyczny z 2024 r. dotyczący wpływu węglowodanów na powstawanie ciał ketonowych wymienia za wcześniejszą literaturą biegunkę, nudności, kurcze brzucha i wzdęcia. Przegląd z 2013 r. o diecie ketogennej z olejem MCT opisuje biegunkę, wymioty, wzdęcia i kurcze. W badaniu z 2009 r. 152 osoby z łagodną i umiarkowaną postacią choroby Alzheimera przyjmowały przez 90 dni trójgliceryd kwasu kaprylowego, docelowo w dawce 20 g na dobę, albo placebo. Badanie zaplanowała i sfinansowała firma, w której pracowała część autorów publikacji. Firma przeprowadziła albo zleciła także analizę i interpretację danych. Biegunka wystąpiła u 24,4% osób przyjmujących trójgliceryd i u 13,6% osób przyjmujących placebo. Z powodu działań niepożądanych udział w badaniu przerwało 23,3% osób przyjmujących trójgliceryd i 6,1% osób przyjmujących placebo. Po zmianie instrukcji przygotowania preparatu ciężka biegunka zdarzała się rzadziej, u 3,1% osób przyjmujących trójgliceryd wobec 9,7% wcześniej. W badaniu z 2017 r. rozproszenie oleju MCT w odtłuszczonym mleku zmniejszało liczbę zgłaszanych dolegliwości o około połowę. Przegląd systematyczny z 2024 r. dotyczący chorób otępiennych nie odnotował innych szkodliwych skutków niż dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Dawki stosowane w tych badaniach były wielokrotnie większe niż zawartość jednej kapsułki, ale porcja oleju płynnego może być z nimi porównywalna. Dolegliwości zależą od ilości, dlatego olej MCT należy wprowadzać stopniowo.

Trójglicerydy średniołańcuchowe zwiększają wytwarzanie ciał ketonowych. Przy cukrzycy ich stosowanie należy omówić z lekarzem.

Dane o chorych z marskością wątroby i encefalopatią wątrobową, czyli zaburzeniami czynności mózgu wynikającymi z niewydolności wątroby, są nieliczne, pochodzą z lat 70. i nie rozstrzygają, czy olej MCT szkodzi tym chorym. W marskości wątroby oleju MCT się nie stosuje, a przy innych chorobach wątroby jego stosowanie należy omówić z lekarzem.

Nie ustalono, czy trójglicerydy średniołańcuchowe wchodzą w interakcje z lekami. Brak opisów nie dowodzi braku interakcji. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny omówić stosowanie oleju MCT z lekarzem lub farmaceutą.

W razie działań niepożądanych należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje ani leczenia zaleconego przez lekarza, ani zróżnicowanej diety.

Toksyczność w badaniach na zwierzętach

Ten opis nie omawia badań toksyczności mieszaniny trójglicerydów średniołańcuchowych na zwierzętach. Badania toksyczności samego kwasu kaprylowego u szczurów, przytaczane przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności w ocenie z 2017 r., omawia monografia kwasu kaprylowego. Nie wiadomo, jakie znaczenie mają te wyniki dla ilości przyjmowanych przez ludzi w suplementach.

To nie jest porada weterynaryjna. Jeżeli zwierzę połknęło tę substancję, skontaktuj się niezwłocznie z lekarzem weterynarii.

Źródła

Watanabe S, Tsujino S. Applications of Medium-Chain Triglycerides in Foods. Frontiers in Nutrition 2022, tom 9, 802805, doi:10.3389/fnut.2022.802805, PMID 35719157. Vandenberghe C i wsp. Tricaprylin Alone Increases Plasma Ketone Response More Than Coconut Oil or Other Medium-Chain Triglycerides: An Acute Crossover Study in Healthy Adults. Current Developments in Nutrition 2017, tom 1, nr 4, e000257, doi:10.3945/cdn.116.000257, PMID 29955698. Courchesne-Loyer A i wsp. Emulsification Increases the Acute Ketogenic Effect and Bioavailability of Medium-Chain Triglycerides in Humans: Protein, Carbohydrate, and Fat Metabolism. Current Developments in Nutrition 2017, tom 1, nr 7, e000851, doi:10.3945/cdn.117.000851, PMID 29955713. Bhavsar N, St-Onge MP. The diverse nature of saturated fats and the case of medium-chain triglycerides: how one recommendation may not fit all. Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care 2016, tom 19, nr 2, s. 81–87, doi:10.1097/MCO.0000000000000249, PMID 26727347. Papamandjaris AA, MacDougall DE, Jones PJ. Medium chain fatty acid metabolism and energy expenditure: obesity treatment implications. Life Sciences 1998, tom 62, nr 14, s. 1203–1215, doi:10.1016/s0024-3205(97)01143-0, PMID 9570335. Schönfeld P, Wojtczak L. Short- and medium-chain fatty acids in energy metabolism: the cellular perspective. Journal of Lipid Research 2016, tom 57, nr 6, s. 943–954, doi:10.1194/jlr.R067629, PMID 27080715. Frenser M i wsp. Influence of Carbohydrate Intake on Caprylic Acid (C8:0)-Induced Ketogenesis. A Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients 2024, tom 16, nr 15, 2456, doi:10.3390/nu16152456, PMID 39125337. Meer N, Fischer T. Medium-Chain Triglycerides (MCTs) for the Symptomatic Treatment of Dementia-Related Diseases: A Systematic Review. Journal of Nutrition and Metabolism 2024, 9672969, doi:10.1155/2024/9672969, PMID 38715705. Henderson ST i wsp. Study of the ketogenic agent AC-1202 in mild to moderate Alzheimer's disease: a randomized, double-blind, placebo-controlled, multicenter trial. Nutrition & Metabolism 2009, tom 6, 31, doi:10.1186/1743-7075-6-31, PMID 19664276. Liu YM, Wang HS. Medium-chain triglyceride ketogenic diet, an effective treatment for drug-resistant epilepsy and a comparison with other ketogenic diets. Biomedical Journal 2013, tom 36, nr 1, s. 9–15, doi:10.4103/2319-4170.107154, PMID 23515148. Bach AC, Babayan VK. Medium-chain triglycerides: an update. American Journal of Clinical Nutrition 1982, tom 36, nr 5, s. 950–962, doi:10.1093/ajcn/36.5.950, PMID 6814231. Morgan MH, Bolton CH, Morris JS, Read AE. Medium chain triglycerides and hepatic encephalopathy. Gut 1974, tom 15, nr 3, s. 180–184, doi:10.1136/gut.15.3.180, PMID 4841275. Staeffen J i wsp. Hyperoctanoatemia and the hepatic encephalopathy of cirrhosis. La Nouvelle Presse Médicale 1979, tom 8, nr 20, s. 1663–1666, PMID 112576. Chang IJ, Lam C, Vockley J. Medium-Chain Acyl-Coenzyme A Dehydrogenase Deficiency. W: GeneReviews, University of Washington, Seattle, 2000, aktualizacja 26 września 2024 r., NBK1424, PMID 20301597. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności, Panel do spraw Produktów Dietetycznych, Żywienia i Alergii. Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to medium-chain triglycerides and reduction in body weight (ID 643, 677, 1614) pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/2006. EFSA Journal 2011, tom 9, nr 6, 2240, doi:10.2903/j.efsa.2011.2240. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności, Panel do spraw Dodatków do Żywności i Źródeł Składników Odżywczych Dodawanych do Żywności. Re-evaluation of fatty acids (E 570) as a food additive. EFSA Journal 2017, tom 15, nr 5, e04785, doi:10.2903/j.efsa.2017.4785. Rejestr oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej obejmujący oświadczenia dopuszczone i odrzucone, wpisy POL-HC-7571, POL-HC-7572 i POL-HC-8248, oświadczenia na podstawie art. 13 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1924/2006, status oświadczenia odrzuconego. Katalog nowej żywności Komisji Europejskiej, stan z 7 października 2026 r. Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2016/127 w odniesieniu do szczegółowych wymogów dotyczących składu preparatów do początkowego i następnego żywienia niemowląt. Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2016/128 w odniesieniu do szczegółowych wymogów dotyczących składu żywności specjalnego przeznaczenia medycznego.

Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.