Wąkrota azjatycka (ziele)
Jak działa
Wąkrota azjatycka (Centella asiatica), znana też pod nazwą gotu kola, to roślina z rodziny selerowatych. Surowcem zielarskim jest jej ziele, czyli wysuszone części nadziemne. Europejska Agencja Leków opublikowała monografię ziołową Unii Europejskiej poświęconą zielu wąkroty. Dokument obejmuje wyłącznie stosowanie tradycyjne. Przyjmowania doustnego nie obejmuje. Dla stosowania tradycyjnego nie wymaga się danych farmakodynamicznych i monografia mechanizmu działania nie opisuje. Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków danych farmakokinetycznych dla wyciągów z wąkroty nie ma. Według ankiety Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych z 2018 r. w Unii Europejskiej nie dopuszczono do obrotu żadnego ziołowego produktu leczniczego zawierającego wyłącznie wąkrotę. Suplement diety z tym surowcem pozostaje odrębną kategorią produktu i nie podlega ocenie skuteczności prowadzonej dla leków. Dla wąkroty nie dopuszczono w Unii Europejskiej żadnego oświadczenia zdrowotnego. Roślinie tej nie przypisuje się potwierdzonego działania zdrowotnego.
Dawkowanie
Dla suplementów diety zawierających wąkrotę nie ustalono w Unii Europejskiej ani zalecanego spożycia, ani górnego dopuszczalnego poziomu spożycia. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie. Monografia ziołowa Unii Europejskiej nie podaje żadnego dawkowania doustnego. Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków szkodliwe działanie wyciągów z wąkroty na płodność zwierząt obserwowano przy dawkach niższych od dawek opisywanych w piśmiennictwie dla tradycyjnego stosowania. Porównanie dotyczy dawek przeliczonych na człowieka.
Przeciwwskazania
Wąkroty nie stosuje się przy nadwrażliwości na ten surowiec, na którykolwiek składnik preparatu ani na inne rośliny z rodziny selerowatych, takie jak seler, marchew, pietruszka czy koper. Wąkroty nie stosuje się w ciąży. W okresie karmienia piersią jej stosowania się nie zaleca. Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią nie ustalono. W piśmiennictwie przytoczonym w raporcie oceniającym Europejskiej Agencji Leków zaleca się unikanie wąkroty w ciąży. Opisuje się ją tam też jako roślinę, która może wywołać poronienie i wpływać na cykl miesiączkowy. Według raportu wyciąg etanolowy z wąkroty podawany doustnie ciężarnym szczurom zmniejszał liczbę urodzonych młodych i zwiększał obumieranie zarodków po zagnieżdżeniu. U dzieci i młodzieży poniżej 18 lat stosowania wąkroty się nie zaleca. Brakuje odpowiednich danych o bezpieczeństwie jej stosowania w tej grupie.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków stosowania doustnego wąkroty nie włączono do monografii ziołowej Unii Europejskiej z powodu obaw przed uszkodzeniem wątroby i upośledzeniem płodności u ludzi. Raport opisuje przypadki trzech kobiet, u których po 20–60 dniach doustnego przyjmowania wąkroty wystąpiła żółtaczka z zapaleniem wątroby, w tym z martwicą i z przebudową marskościową. Po odstawieniu wąkroty i leczeniu stan wszystkich trzech się poprawił. U jednej z nich uszkodzenie wątroby wróciło po ponownym przyjęciu wąkroty. Raport opisuje też ostre zapalenie wątroby u 15-letniej dziewczynki, które mogło mieć związek z preparatem z wąkrotą. Według raportu rozstrzygającego związku przyczynowego w opisanych przypadkach nie ustalono. Według amerykańskiej bazy LiverTox wąkrota bywa łączona z rzadkimi przypadkami ostrego uszkodzenia wątroby z żółtaczką. Zażółcenie skóry lub białkówek oczu wymaga konsultacji z lekarzem, niezależnie od stosowania suplementu. W badaniu na szczurach podawano doustnie przez 30 dni sproszkowane części nadziemne wąkroty. Przy dawce odpowiadającej u osoby o masie 50 kg około 4 g na dobę wystąpiły oznaki uszkodzenia wątroby i nerek. Zmiany wskaźników wątrobowych i nerkowych we krwi wystąpiły już przy dawce odpowiadającej około 2 g na dobę. W innych badaniach wyciągi z wąkroty istotnej toksyczności przewlekłej u zwierząt nie wywołały. W jednym z nich u części szczurów opisano jednak stłuszczenie wątroby. Według raportu wyciągi etanolowe z wąkroty podawane doustnie szczurom działały toksycznie na układ rozrodczy samców. Ruchliwość i żywotność plemników spadały już przy najniższej badanej dawce. Od dawki odpowiadającej u osoby o masie 50 kg około 480 mg na dobę spadały też liczba plemników i masa jąder. Działanie to narastało wraz z dawką. W innym badaniu samcom podawano dawkę odpowiadającą około 2,8 g na dobę. U samic kojarzonych z tymi samcami zagnieżdżało się mniej zarodków. Dowodów klinicznych na takie działanie u ludzi w piśmiennictwie brak. Możliwości upośledzenia płodności przy stosowaniu doustnym nie można jednak całkowicie wykluczyć. Po doustnym stosowaniu preparatów z wąkroty najczęściej zgłaszano dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak ból brzucha, wzdęcia, nudności i wymioty. W tajlandzkiej bazie zgłoszeń działań niepożądanych odnotowano też między innymi brak łaknienia, zawroty głowy i kołatanie serca oraz jeden ciężki przypadek złuszczającego zapalenia skóry. Po doustnym stosowaniu oczyszczonego wyciągu z wąkroty opisywano świąd oraz nadwrażliwość na światło z zaczerwienieniem i wysypką. Częstość żadnego z opisanych działań niepożądanych nie jest znana. W razie wystąpienia działań niepożądanych należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Monografia nie obejmuje stosowania doustnego i nie opisuje interakcji przy tej drodze podania. Według raportu danych farmakokinetycznych dla wyciągów z wąkroty nie ma. W badaniach laboratoryjnych wyciągi etanolowe silnie hamowały enzymy CYP2C9 i CYP1A2. Enzymy te uczestniczą w przemianach wielu leków. Wyciąg dichlorometanowy hamował enzym CYP2C9. U szczurów wąkrota zwiększała stężenie amitryptyliny we krwi. Raport przytacza też z piśmiennictwa zalecenie ostrożności u osób przyjmujących substancje o działaniu uspokajającym. Przed łączeniem wąkroty z lekami należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Przypadków przedawkowania dotąd nie zgłoszono. Brak zgłoszeń nie oznacza, że do przedawkowania nie dochodzi. Wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn nie badano. Nie przeprowadzono odpowiednich badań genotoksyczności ani rakotwórczości. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanego sposobu żywienia.
Źródła
Monografia ziołowa Unii Europejskiej dotycząca Centella asiatica (L.) Urb., herba, EMA/HMPC/489142/2020, rewizja 1, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych, przyjęta 30 marca 2022 r. Raport oceniający dotyczący Centella asiatica (L.) Urb., herba, EMA/HMPC/489140/2020, rewizja 1. LiverTox, hasło Centella asiatica, 2024 r. Bazę prowadzi Narodowy Instytut Cukrzycy, Chorób Układu Pokarmowego i Nerek w USA. Rejestr oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej.
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.