Multiwitamina: kiedy ma sens, jak czytać skład i jak nie zdublować dawek
Newsletter SuplerMed
Nowe suplementy i artykuły prosto na e-mail.
Najważniejsze
Multiwitamina to suplement diety, który w jednej porcji łączy kilka lub kilkanaście witamin, często także składniki mineralne. Nazwa nie jest określeniem prawnym, więc preparaty nazywane multiwitaminą mogą mieć zupełnie inny skład: od ilości bliskich dziennemu zapotrzebowaniu po kilkukrotnie wyższe.
Działanie
Czym jest multiwitamina
Kiedy multiwitamina ma uzasadnienie, a kiedy nie
Multiwitamina może uzupełnić dietę, która przez dłuższy czas jest uboga, na przykład przy bardzo małym apetycie, diecie eliminacyjnej albo diecie o niskiej kaloryczności. Nie zastępuje zróżnicowanego jedzenia i nie jest sposobem na zapobieganie chorobom.
Duże badania z losowym przydziałem nie dały powodu, by przyjmować multiwitaminę w celu ochrony serca. W badaniu COSMOS wzięło udział 21 442 starszych dorosłych, a mediana obserwacji wyniosła 3,6 roku. Multiwitamina nie zmieniła tam częstości nowotworów ogółem (współczynnik hazardu, HR 0,97) ani zdarzeń sercowo-naczyniowych (HR 0,98) w porównaniu z placebo (PMID 35294969).
W Physicians' Health Study II, obejmującym 14 641 lekarzy w wieku co najmniej 50 lat, multiwitamina nie zmniejszyła liczby poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych (HR 1,01; PMID 23117775), a nowotworów ogółem było nieco mniej, choć wynik leżał na samej granicy istotności statystycznej (HR 0,92, górna granica przedziału ufności 0,998), bez różnicy w umieralności z ich powodu (PMID 23162860).
Amerykańska grupa ekspertów ds. profilaktyki (USPSTF) nie wydała w 2022 roku zalecenia ani za, ani przeciw multiwitaminom u dorosłych, którzy nie są w ciąży, w odniesieniu do chorób serca i nowotworów, ponieważ uznała dowody za niewystarczające (PMID 35727271). W obserwacji ponad 390 tysięcy dorosłych przyjmowanie multiwitaminy nie wiązało się z dłuższym życiem (PMID 38922615). Wniosek praktyczny: multiwitaminę wybiera się po to, żeby uzupełnić konkretny niedobór w diecie, a nie jako ogólną profilaktykę.
Jak czytać skład
Ilość na porcję. Na suplemencie ilości witamin i składników mineralnych podaje się na porcję zalecaną przez producenta do dziennego spożycia (dyrektywa 2002/46/WE, art. 8 ust. 2). Jeśli porcja to dwie tabletki, a przyjmuje się jedną, dostaje się połowę.
%RWS. Procent referencyjnej wartości spożycia pokazuje, jaką część wartości odniesienia z załącznika XIII rozporządzenia 1169/2011 pokrywa porcja. Wartości te dla dorosłych to na przykład 5 µg witaminy D, 800 µg witaminy A i 14 mg żelaza. Jest to jedna wartość dla wszystkich dorosłych, więc nie uwzględnia ciąży, wieku ani płci. Dlatego 100% RWS nie oznacza dawki idealnej.
O tym, czy wysoki %RWS jest bezpieczny, decyduje porównanie z górnym tolerowanym poziomem spożycia (UL): 500% RWS witaminy D mieści się w UL, ale 500% RWS witaminy A w postaci retinolu albo cynku (RWS 10 mg) już go przekracza (rozporządzenie 1169/2011; EFSA 2025, Overview on Tolerable Upper Intake Levels, wersja 11).
Forma. Na etykiecie trzeba sprawdzić, w jakiej postaci jest składnik. Przy witaminie A rozróżnia się retinol i jego estry od beta-karotenu, a przy niacynie nikotynamid od kwasu nikotynowego. Górne tolerowane poziomy spożycia tych form są różne. Tabela niżej podaje wartość dla retinolu i jego estrów.
Wersje „dla kobiet”, „dla mężczyzn”, „50+”, „prenatalne”. Różnią się zwykle ilością żelaza, kwasu foliowego, witaminy D i jodu. Napis na opakowaniu nie zastępuje lektury składu.
Dublowanie dawek
Dublowanie dawek: jak sumować
Najczęstszy błąd to łączenie multiwitaminy z osobnymi preparatami, które zawierają te same składniki: witaminą D, preparatem „na włosy” z biotyną i cynkiem, preparatem „na kości” z wapniem i witaminą D albo preparatem dla kobiet w ciąży. Górny tolerowany poziom spożycia (UL) wyznaczony przez EFSA dotyczy zwykle całkowitego spożycia ze wszystkich źródeł, z dietą włącznie. Przy kwasie foliowym i magnezie UL obejmuje tylko ilość z suplementów i żywności wzbogacanej, bez folianów i magnezu naturalnie obecnych w jedzeniu (EFSA 2025, Overview on Tolerable Upper Intake Levels, wersja 11).
Zestawienie niżej porównuje UL dla dorosłych z maksymalnymi ilościami w dziennej porcji suplementu, które zaleca Zespół do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym:
| Składnik | UL EFSA, dorośli, na dobę | Maksymalna ilość w porcji suplementu wg opinii Zespołu ds. Suplementów Diety |
|
|
|
|
| Witamina A (retinol i estry retinylu) | 3000 µg (EFSA 2025) | 800 µg; beta-karoten 7 mg (GIS, uchwała 6/2019) |
| Witamina D | 100 µg, czyli 4000 IU (EFSA 2025) | 50 µg (2000 IU) dla dorosłych do 75. roku życia; 100 µg (4000 IU) w preparatach wyłącznie dla osób powyżej 75. roku życia (GIS, uchwała 1/2021) |
| Witamina E | 300 mg (EFSA 2025) | 250 mg (GIS, uchwała 1/2020) |
| Witamina B6 | 12 mg (EFSA 2025) | 6 mg (GIS, uchwała 2/2024) |
| Niacyna w postaci kwasu nikotynowego | 10 mg (EFSA 2025) | 16 mg (GIS, uchwała 8/2019) |
| Niacyna w postaci nikotynamidu | 900 mg (EFSA 2025) | 830 mg (GIS, uchwała 8/2019) |
| Kwas foliowy i inne syntetyczne foliany (tylko z suplementów i żywności wzbogacanej) | 1000 µg (EFSA 2025) | 600 µg; 800 µg w preparatach dla kobiet w ciąży (GIS, uchwała 7/2019) |
| Cynk | 25 mg (EFSA 2025) | 15 mg (GIS, uchwała 10/2019) |
| Selen | 255 µg (EFSA 2025) | 200 µg (GIS, uchwała 7/2021) |
| Jod | 600 µg (EFSA 2025) | 150 µg; 200 µg w preparatach dla kobiet w ciąży i karmiących (GIS, uchwała 15/2019) |
| Magnez (tylko z suplementów i żywności wzbogacanej) | 250 mg (EFSA 2025) | 400 mg (GIS, uchwała 19/2019) |
| Żelazo | UL nie ustalono; bezpieczny poziom spożycia 40 mg (EFSA 2025) | 20 mg; 30 mg w preparatach dla kobiet w ciąży (GIS, uchwała 20/2019) |
Źródła tabeli: EFSA, Overview on Tolerable Upper Intake Levels, wersja 11 (2025); uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety, gov.pl/web/gis/zespol-do-spraw-suplementow-diety.
Jak z tego korzystać: ilość danego składnika ze wszystkich preparatów przyjmowanych codziennie się sumuje, a sumę porównuje się z kolumną EFSA. Dieta też dostarcza tych składników, więc suma z samych suplementów powinna zostawić zapas.
Przy magnezie UL EFSA dotyczy tylko magnezu dodanego (z suplementów, wody i żywności wzbogacanej) i jest niższy niż maksymalna ilość w porcji, którą dopuszcza opinia Zespołu; sumę magnezu z suplementów porównuje się więc z wartością EFSA, 250 mg. Tak samo jest z niacyną w postaci kwasu nikotynowego: opinia Zespołu dopuszcza w porcji więcej, niż wynosi UL EFSA, więc sumę porównuje się z wartością EFSA, 10 mg. Dla żelaza EFSA nie wyznaczyła UL, podaje bezpieczny poziom spożycia 40 mg na dobę, który jest inną wartością niż UL (EFSA 2025, Overview on Tolerable Upper Intake Levels, wersja 11).
Więcej o poszczególnych składnikach: [witamina D](/artykul/702), [witamina A](/artykul/694), [witamina B6](/artykul/700), [cynk](/artykul/633), [selen](/artykul/686), [jod](/artykul/649), [magnez](/artykul/668), [żelazo](/artykul/705).
Bezpieczeństwo
- Beta-karoten u palaczy. W badaniu ATBC u palących mężczyzn beta-karoten wiązał się z częstszym występowaniem raka płuca (o 18%) i wyższą śmiertelnością ogólną (o 8%; PMID 8127329). Badanie CARET, w którym palacze, byli palacze i osoby narażone na azbest przyjmowali beta-karoten razem z retinolem, zakończono przed czasem po wzroście ryzyka raka płuca (RR 1,28; PMID 8602180). EFSA zaleca, by palacze unikali suplementów z beta-karotenem (EFSA 2025, Overview on Tolerable Upper Intake Levels, wersja 11). Osoba paląca wybiera multiwitaminę bez beta-karotenu.
- Witamina A w ciąży. Kobieta w ciąży albo planująca ciążę nie przyjmuje multiwitaminy z retinolem bez rozmowy z lekarzem. Szczegóły: [suplementy w ciąży i przy karmieniu](/artykul/33).
- Żelazo. Multiwitamina z żelazem nie jest preparatem dla każdego. Kiedy żelazo jest potrzebne, opisuje [monografia żelaza](/artykul/705). Preparaty z żelazem przechowuje się poza zasięgiem dzieci.
- Biotyna a wyniki badań. Duże ilości biotyny mogą zafałszować wyniki niektórych badań krwi, między innymi hormonów tarczycy i troponiny (FDA, wytyczna z 2020 r.; PMID 35953126). Przed badaniem krwi trzeba powiedzieć lekarzowi albo diagnoście o przyjmowaniu biotyny lub multiwitaminy.
- Choroba nerek. Charakterystyki leków z magnezem (np. Magne B6, pkt 4.3) wymieniają ciężką niewydolność nerek jako przeciwwskazanie, a charakterystyka leku z wapniem i witaminą D — ciężkie zaburzenia czynności nerek (Calperos Vita-D3, pkt 4.3). Osoba z przewlekłą chorobą nerek dobiera multiwitaminę z lekarzem.
Choroby tarczycy. Jod z multiwitaminy może osłabiać działanie leków stosowanych w nadczynności tarczycy. Charakterystyka tiamazolu podaje, że nadmiar jodu osłabia odpowiedź tarczycy na ten lek (Thyrozol, pkt 4.5). Charakterystyka propylotiouracylu podaje, że działanie leku może osłabić jod przyjmowany razem z nim albo wcześniej i że może to opóźnić normalizację czynności tarczycy (Propycil 50 mg, pkt 4.5).
Żadna z tych charakterystyk nie podaje, od jakiej ilości jodu ten wpływ się zaczyna. Przed leczeniem jodem promieniotwórczym charakterystyka zaleca dietę ubogą w jod, aby tarczyca skuteczniej wychwytywała jod promieniotwórczy (Iodopol, pkt 4.4).
Dlatego z ostrożności osoba z rozpoznaną chorobą tarczycy uzgadnia multiwitaminę z jodem z lekarzem prowadzącym, a jeśli już ją przyjmuje, mówi mu o tym, zwłaszcza przed leczeniem jodem promieniotwórczym. Dotyczy to także osoby leczonej lewotyroksyną.
Leki. Witamina K w multiwitaminie ma znaczenie przy lekach przeciwkrzepliwych z grupy antagonistów witaminy K, a wapń, magnez, cynk i żelazo przy lekach, z którymi trzeba zachować odstęp czasowy. Należą do nich antybiotyki z grupy tetracyklin i fluorochinolonów: te składniki mineralne wiążą je w przewodzie pokarmowym i zmniejszają ich wchłanianie. Długość odstępu zależy od antybiotyku i podaje ją ulotka leku.
Selen, obok wapnia, magnezu, cynku i żelaza, wymieniają też charakterystyki dwóch innych leków. Eltrombopag, stosowany między innymi w małopłytkowości, wiąże te składniki w przewodzie pokarmowym, dlatego przyjmuje się go co najmniej 2 godziny przed suplementem mineralnym albo 4 godziny po nim (charakterystyka eltrombopagu, pkt 4.5).
Baloksawiru marboksylu, leku przeciwgrypowego, nie przyjmuje się razem z suplementem zawierającym te składniki, ponieważ mogą one zmniejszać jego stężenie we krwi (charakterystyka leku Xofluza, pkt 4.5). Osoba leczona warfaryną lub acenokumarolem nie zaczyna przyjmować multiwitaminy bez porozumienia z lekarzem, ponieważ charakterystyka warfaryny wymienia witaminy A i E wśród substancji zwiększających działanie leku. Więcej: [suplementy po 50. roku życia](/artykul/1202) i [baza interakcji](/interakcje).
Pytania
Najczęstsze pytania
Czy multiwitamina jest potrzebna, jeśli jem zdrowo?
Zwykle nie. Duże badania u starszych dorosłych w USA nie wykazały, by multiwitamina zmniejszała liczbę chorób serca (PMID 35294969, PMID 23117775).
Czy mogę brać multiwitaminę i osobno witaminę D?
Tak, jeśli suma witaminy D z obu preparatów mieści się w zaleceniu dla danej grupy wiekowej i nie przekracza 100 µg (4000 IU) na dobę, czyli UL EFSA (EFSA 2025, Overview on Tolerable Upper Intake Levels, wersja 11).
Co oznacza 300% RWS na etykiecie?
Oznacza, że porcja zawiera trzy razy więcej składnika niż wartość odniesienia z rozporządzenia 1169/2011. O bezpieczeństwie mówi dopiero porównanie z UL EFSA, z uwzględnieniem innych preparatów i diety.
Podsumowanie
Multiwitamina ma sens jako uzupełnienie diety, która czegoś nie dostarcza. Duże badania nie dały powodu, by przyjmować ją bez konkretnego niedoboru. Przy wyborze liczy się skład na porcję, forma składników i suma z innych preparatów. Palacze wybierają preparaty bez beta-karotenu, kobiety w ciąży unikają multiwitamin z retinolem i omawiają wybór preparatu z lekarzem, a osoby przyjmujące leki pokazują skład lekarzowi albo farmaceucie.
> Informacja: Treści zawarte w artykule mają charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowią porady medycznej ani farmaceutycznej. Nie zastępują konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.
Jak sprawdziliśmy ten tekst
- Sprawdził
- mgr farm. Wojciech Kula, PWZF 11026068
- Podpis
- Historia zmian
- wersja bieżąca
- Zasady
- Jak powstają i jak sprawdzamy treści