Andrographis (Andrographis paniculata)
Jak działa
Andrographis, czyli brodziuszka wiechowata (Andrographis paniculata), to roślina z rodziny akantowatych. W suplementach diety występuje jako sproszkowane ziele, liść albo wyciąg, czasem standaryzowany na zawartość andrografolidu.
W unijnym katalogu nowej żywności korzeń i części nadziemne andrographis nie są nową żywnością, jeśli występują w suplementach diety. Komitet ds. Produktów Leczniczych Roślinnych Europejskiej Agencji Leków (HMPC) w 2013 r. uznał, że unijnej monografii liścia andrographis nie można przyjąć. Zabrakło odpowiednich badań, a dla preparatu z samego andrographis nie potwierdzono co najmniej 15 lat stosowania leczniczego w Unii Europejskiej. W unijnym rejestrze oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych nie odnaleziono żadnego wpisu dotyczącego andrographis, więc roślina nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego.
Źródła w diecie i niedobór
Andrographis nie jest składnikiem zwykłej diety. Ten opis nie obejmuje stosowania rośliny jako żywności.
Dawkowanie
W Unii Europejskiej nie określono zalecanej ani górnej dopuszczalnej dawki andrographis w suplementach diety. Europejska Agencja Leków nie wydała monografii, więc nie ma też dawkowania przyjętego przez HMPC. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie.
Przeciwwskazania
Andrographis nie stosuje się po jakiejkolwiek wcześniejszej reakcji alergicznej na preparat z andrographis ani przy nadwrażliwości na którykolwiek składnik preparatu. Według TGA preparatów z andrographis powinny unikać także osoby, które kiedykolwiek przebyły ciężką reakcję alergiczną, w tym anafilaksję, niezależnie od jej przyczyny. Po reakcji alergicznej na preparat z andrographis i jeżówką TGA zaleca unikanie preparatów z którąkolwiek z tych roślin. Według Europejskiej Agencji Leków bezpieczeństwa stosowania u dzieci i młodzieży nie oceniano. Preparatów nie należy podawać dzieciom i młodzieży.
Ciąża i karmienie piersią
Według Europejskiej Agencji Leków bezpieczeństwa stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią nie badano. Wyniki badań nad wpływem na rozrodczość u zwierząt są sprzeczne. Preparatów nie należy stosować w ciąży ani w okresie karmienia piersią bez porady lekarza.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Andrographis może wywołać ciężką reakcję alergiczną, w tym wstrząs anafilaktyczny. Australijski urząd ds. produktów leczniczych (Therapeutic Goods Administration, TGA) w komunikacie z 21 września 2026 r. podał, że nadal otrzymuje zgłoszenia anafilaksji związanej z lekami zawierającymi andrographis, w tym zgłoszony w czerwcu 2024 r. przypadek śmiertelny. TGA uznał, że ryzyka ciężkich reakcji alergicznych, w tym anafilaksji, nie da się wystarczająco ograniczyć w uproszczonej procedurze dla produktów niskiego ryzyka. Od 17 września 2026 r. nowe produkty z andrographis nie mogą być wpisywane do australijskiego rejestru w tej procedurze. Produktów już wpisanych nie usunięto od razu. TGA wzywa podmioty odpowiedzialne, by same wykreśliły je z rejestru albo wycofały z obrotu. Jeśli tego nie zrobią, urząd zapowiada działania od połowy października 2026 r. i może rozważyć przymusowe wycofanie lub wykreślenie. Według TGA reakcja może wystąpić już przy pierwszym użyciu, a także u osób, które wcześniej stosowały preparat bez dolegliwości, i często pojawia się w ciągu 30 minut. W części zgłoszeń ciężką reakcję poprzedziła łagodna.
Według przeglądu bezpieczeństwa TGA z 2026 r. urząd otrzymał od 2005 r. do końca 2024 r. 254 zgłoszenia anafilaksji związanej z andrographis. TGA szacuje, że jedno takie zdarzenie można przewidywać na każde 1000 do 10 000 dostarczonych na rynek opakowań. Według tego przeglądu ryzyko reakcji alergicznej zwiększają współistniejące zakażenie, przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, wysiłek fizyczny i alkohol. TGA zaznacza, że preparaty z andrographis stosuje się głównie przy infekcjach wirusowych, często razem z niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi. TGA zaleca osobom stosującym preparaty z andrographis rozważenie, czy kontynuować ich przyjmowanie, a w razie wątpliwości rozmowę z lekarzem lub farmaceutą. Ostrożność jest szczególnie potrzebna, gdy nie ma pewnego dostępu do pomocy medycznej. Każdy objaw uczulenia, także łagodny, wymaga przerwania stosowania i porady lekarza.
W krajowej bazie zgłoszeń działań niepożądanych w Tajlandii z lat 2001 do 2012 odnaleziono 106 zgłoszeń reakcji nadwrażliwości, w których andrographis był jedynym podejrzewanym produktem. Za ciężkie uznano 18 zgłoszeń, a 16 osób wymagało leczenia w szpitalu. Objawy zagrażające życiu opisano w 13 zgłoszeniach: 5 przypadków wstrząsu anafilaktycznego, 4 reakcje anafilaktyczne i 4 przypadki obrzęku naczynioruchowego. W tych 13 przypadkach objawy pojawiały się od 5 minut do 1 doby po przyjęciu, część już po jednorazowym użyciu preparatu. 88% zgłoszeń dotyczyło osób bez wcześniej udokumentowanej alergii na leki. W raporcie Europejskiej Agencji Leków opisano badanie z izolowanym andrografolidem, przerwane po 6 tygodniach z powodu działań niepożądanych, w tym reakcji anafilaktycznej u jednego uczestnika. W badaniu z wyciągiem z liści u jednej osoby wystąpiła pokrzywka. Obrzęk języka lub gardła, ucisk w gardle, trudności w oddychaniu lub głośny oddech, świszczący oddech lub uporczywy kaszel, chrypka lub trudność w mówieniu, zawroty głowy, zasłabnięcie lub utrata przytomności, ból brzucha albo wymioty po przyjęciu preparatu wymagają natychmiastowego przerwania stosowania i wezwania pogotowia ratunkowego pod numer 112.
TGA w komunikacie z 20 maja 2020 r. ostrzegł, że andrographis może zaburzać odczuwanie smaku, aż do jego całkowitej utraty. Większość zgłoszeń dotyczyła jednego preparatu wieloskładnikowego, jednak według TGA za te zaburzenia prawdopodobnie odpowiada andrographis. Zaburzenia smaku pojawiały się często po około dwóch tygodniach stosowania, czasem wcześniej. Powrót smaku po odstawieniu mógł trwać do kilku tygodni, a w chwili zgłoszenia nie u wszystkich smak wrócił do normy. Utrata smaku, smak metaliczny lub mydlany, zmieniony smak albo utrata apetytu w trakcie stosowania wymagają jak najszybszego odstawienia preparatu i porady lekarza.
W badaniach laboratoryjnych wyciągi z andrographis hamowały enzymy wątrobowe CYP3A4 i CYP2C9, które rozkładają wiele leków. Autorzy jednego z badań przytoczonych w raporcie Europejskiej Agencji Leków uznali, że wyciąg może przez to wchodzić w interakcje z lekami u ludzi. U szczurów wyciąg i andrografolid przyspieszały wydalanie teofiliny podanej w małej dawce, a po wyciągu teofilina podana w dużej dawce kumulowała się. Raport nie opisuje badań interakcji u ludzi. Opracowanie Memorial Sloan Kettering Cancer Center wymienia też możliwe interakcje z lekami obniżającymi ciśnienie tętnicze, lekami przeciwzakrzepowymi i przeciwpłytkowymi, aminofiliną oraz lekami przeciwnowotworowymi, głównie na podstawie badań laboratoryjnych. Osoby przyjmujące leki na stałe, zwłaszcza z tych grup, powinny przed zastosowaniem preparatu zapytać lekarza lub farmaceutę, czy można go łączyć z ich lekami.
W części badań na samcach szczurów sproszkowane liście i izolowany andrografolid uszkadzały narządy rozrodcze, a w innych takich zmian nie stwierdzono. Osoby planujące poczęcie powinny omówić stosowanie preparatu z lekarzem.
Andrographis bywa łączony z jeżówką (Echinacea), która również może wywołać anafilaksję. Według przeglądu TGA 81% zgłoszeń anafilaksji dotyczyło preparatów z obiema roślinami, co TGA wiąże z większą sprzedażą takich preparatów. Ostrzeżenia dotyczące pozostałych roślin opisują ich własne monografie. W razie działań niepożądanych należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje ani leczenia zaleconego przez lekarza, ani zróżnicowanej diety.
Toksyczność u psów i kotów
Raport Europejskiej Agencji Leków określa dane o toksyczności rozrodczej jako sprzeczne. U samców szczurów, którym przez 60 dni podawano sproszkowane liście, ustała produkcja plemników i wystąpiły zmiany zwyrodnieniowe w jądrach i gruczołach płciowych dodatkowych. Izolowany andrografolid podawany szczurom przez 48 dni uszkadzał nabłonek plemnikotwórczy. W innych badaniach na szczurach i myszach z wyciągami lub z andrografolidem takich zmian nie stwierdzono. W badaniu toksyczności ostrej jednorazowa dawka 5000 mg wyciągu z liści na kilogram masy ciała nie wywołała u szczurów objawów zatrucia.
To nie jest porada weterynaryjna. Jeżeli zwierzę połknęło tę substancję, skontaktuj się niezwłocznie z lekarzem weterynarii.
Źródła
European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). Public statement on Andrographis paniculata Nees, folium. EMA/HMPC/709282/2012, przyjęte 17 września 2013 r. European Medicines Agency, HMPC. Assessment report on Andrographis paniculata Nees, folium. EMA/HMPC/320433/2012 Corr 1, 27 sierpnia 2014 r., https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/andrographidis-paniculatae-folium. Katalog nowej żywności Unii Europejskiej, wpis POL-NF-00127 „Andrographis paniculata (Burm. f.) Nees”, status NOT_NOVEL_IN_FOOD_SUPPLEMENTS. Suwankesawong W, Saokaew S, Permsuwan U, Chaiyakunapruk N. Characterization of hypersensitivity reactions reported among Andrographis paniculata users in Thailand using Health Product Vigilance Center (HPVC) database. BMC Complementary and Alternative Medicine 2014, tom 14, 515, doi:10.1186/1472-6882-14-515, PMID 25539642. Therapeutic Goods Administration (Australia). Andrographis to be removed from listed medicines framework because of allergy risk, 21 września 2026 r., https://www.tga.gov.au/news/news-articles/andrographis-be-removed-listed-medicines-framework-because-allergy-risk. Therapeutic Goods Administration (Australia). Andrographis paniculata. Safety advisory: potential to change sense of taste, 20 maja 2020 r., https://www.tga.gov.au/alert/andrographis-paniculata. Therapeutic Goods Administration (Australia). Medicines containing Andrographis paniculata safety advisory, 2 lipca 2024 r., kopia w archiwum internetowym z 17 lipca 2024 r.: https://web.archive.org/web/20240717171339/https://www.tga.gov.au/news/safety-alerts/medicines-containing-andrographis-paniculata-safety-advisory. Therapeutic Goods Administration (Australia). Andrographis paniculata (Andrographis) and anaphylaxis. Updated safety review with adverse event data to 31 December 2024, wersja 1.0, marzec 2026 r., kopia w archiwum internetowym z 8 kwietnia 2026 r.: https://web.archive.org/web/20260408135039/https://www.tga.gov.au/sites/default/files/2026-04/andrographis-paniculata-andrographis-anaphylaxis-updated-safety-review.pdf. Memorial Sloan Kettering Cancer Center, About Herbs: Andrographis, aktualizacja 16 grudnia 2021 r., https://www.mskcc.org/cancer-care/integrative-medicine/herbs/andrographis.
https://doi.org/10.1186/1472-6882-14-515 · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25539642/
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.