Dziewanna, kwiat (Verbasci flos)
Jak działa
Dziewanna to roślina z rodziny trędownikowatych. Surowcem opisanym w monografii ziołowej Unii Europejskiej jest kwiat dziewanny pochodzący z trzech gatunków: Verbascum thapsus, Verbascum densiflorum oraz Verbascum phlomoides. Drugi z tych gatunków bywa opisywany pod nazwą Verbascum thapsiforme. Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków surowiec stanowią wysuszone korony kwiatów wraz z pręcikami. Skład kwiatu różni się między gatunkami. Kwiat zawiera między innymi glikozydy irydoidowe, w tym aukubinę i katalpol, flawonoidy oraz rozpuszczalne w wodzie wielocukry. W kwiecie Verbascum densiflorum występuje werbaskozyd, w kwiecie Verbascum phlomoides tylko jego ślady. W Verbascum thapsus Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności opisuje werbaskozyd w niskich ilościach. Saponiny triterpenowe opisano w kwiecie Verbascum phlomoides i Verbascum thapsus. W kwiecie Verbascum densiflorum ich nie potwierdzono. W Polsce kwiat dziewanny i wyciągi z niego wchodzą w skład produktów leczniczych. Suplement diety z tym surowcem należy do innej kategorii produktów niż produkt leczniczy. Według monografii tradycyjny ziołowy produkt leczniczy z kwiatem dziewanny opiera się wyłącznie na długotrwałym stosowaniu. Według raportu oceniającego danych klinicznych brak.
Monografia obejmuje wyłącznie stosowanie tradycyjne. Opisuje cały lub rozdrobniony kwiat przyjmowany doustnie w postaci naparu. Monografia nie obejmuje wyciągów ani syropów. Dotyczy to także wyciągów płynnych. Dla tradycyjnych ziołowych produktów leczniczych nie wymaga się danych o sposobie działania, dlatego monografia mechanizmu działania nie opisuje. Raport oceniający nie wymienia żadnych badań klinicznych kwiatu dziewanny. W przeglądzie zakończonym w listopadzie 2024 r. Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych uznał, że zmiana monografii nie jest potrzebna.
Opis na tej stronie dotyczy wyłącznie kwiatu. Liść, korzeń i nasiona dziewanny nie mają monografii Europejskiej Agencji Leków. O nasionach raport oceniający podaje jedynie, że wykorzystywano je prawdopodobnie głównie do trucia ryb. Przestrogi z tego opisu nie obejmują tych części rośliny ani innych gatunków dziewanny. Brak opisu tych części rośliny i innych gatunków nie oznacza, że ich stosowanie jest bezpieczne. Dla dziewanny nie dopuszczono w Unii Europejskiej żadnego oświadczenia zdrowotnego. Dziewannie nie przypisuje się potwierdzonego działania zdrowotnego.
Źródła w diecie i niedobór
Kwiat dziewanny nie jest składnikiem codziennej diety. Opinia Europejskiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Żywności z 2021 r. podaje, że kwiaty dziewanny służą do sporządzania naparów i odwarów oraz do aromatyzowania napojów alkoholowych. Wśród naparów i odwarów opinia wymienia tradycyjne herbaty lecznicze. Urząd powołuje się przy tym na podręcznik składników aromatów i na dokumenty Europejskiej Agencji Leków. Nie rozstrzyga to statusu kwiatu dziewanny jako składnika żywności.
Dawkowanie
Dla suplementów diety zawierających kwiat dziewanny nie ustalono w Unii Europejskiej ani zalecanego, ani górnego dopuszczalnego poziomu spożycia. Monografia ziołowa Unii Europejskiej podaje dawkowanie wyłącznie dla produktów leczniczych i wiąże je ze wskazaniem leczniczym oraz z naparem z kwiatu. Wartości te dotyczą produktów leczniczych, czyli odrębnej kategorii, która podlega innym przepisom i innemu nadzorowi. Nie przenosi się ich na suplement diety. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie.
Przeciwwskazania
Kwiatu dziewanny nie stosuje się przy nadwrażliwości na ten surowiec ani na którykolwiek składnik preparatu. U dzieci poniżej 12 lat stosowania nie zaleca się. Według monografii stosowania w tej grupie wiekowej nie uznano za ustalone z powodu niewystarczających danych. Nie ustalono bezpieczeństwa stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią. Z powodu niewystarczających danych nie zaleca się stosowania w tych okresach.
Ciąża i karmienie piersią
Według monografii ziołowej Unii Europejskiej nie ustalono bezpieczeństwa stosowania kwiatu dziewanny w ciąży i w okresie karmienia piersią. Z powodu niewystarczających danych nie zaleca się stosowania w tych okresach. Według raportu oceniającego brak jakichkolwiek danych o toksycznym wpływie na rozród i rozwój potomstwa. Brak danych o wpływie na płodność. Bazę LactMed prowadzi amerykańska Narodowa Biblioteka Medyczna. Baza ta nie ma wpisu o dziewannie. Brak danych nie oznacza, że stosowanie w tych okresach jest bezpieczne.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Monografia ziołowa Unii Europejskiej opisuje wyłącznie napar z samego kwiatu. Według niej działania niepożądane takiego naparu nie są znane. Wyciągów, tabletek ani mieszanek z innymi roślinami monografia nie obejmuje. Raport oceniający Europejskiej Agencji Leków podaje jednak jedno zgłoszenie podejrzenia działania niepożądanego w postaci zapalenia wątroby po zastosowaniu preparatu zawierającego wyłącznie dziewannę. Zgłoszenie pochodzi z bazy Światowej Organizacji Zdrowia, przeszukanej za okres do listopada 2017 r. Raport nie podaje, której części rośliny dotyczyło zgłoszenie. Ta sama baza zawierała dwa inne zgłoszenia dotyczące połączeń dziewanny z innymi ziołami i lekami. Opisywały one między innymi reakcje alergiczne i reakcje ze strony ośrodkowego układu nerwowego. Według autora raportu dane o bezpieczeństwie nie wystarczyły, by wpisać do monografii jakiekolwiek działania niepożądane. Działania niepożądane mogą jednak wystąpić. W razie działań niepożądanych należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Duszność, gorączka lub ropna plwocina wymagają konsultacji z lekarzem niezależnie od stosowania suplementu.
Według monografii nie zgłoszono interakcji naparu z kwiatu, w tym z lekami. Według raportu oceniającego brak danych o losie składników kwiatu w organizmie i o interakcjach. Brak zgłoszeń nie potwierdza więc braku interakcji. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny omówić stosowanie preparatu z lekarzem lub farmaceutą.
Według monografii nie zgłoszono przypadków przedawkowania, co nie jest równoznaczne z brakiem takich przypadków. Wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn nie badano.
Wiele preparatów łączy kwiat dziewanny z innymi roślinami, witaminami lub składnikami mineralnymi. Przestrogi dotyczące pozostałych składników opisują ich własne monografie. Wyciągi płynne i syropy mogą zawierać alkohol. Zawartość alkoholu na etykiecie powinny sprawdzić osoby, które nie powinny go spożywać, oraz rodzice podający preparat dziecku powyżej 12 lat. U młodszych dzieci stosowania nie zaleca się. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Toksyczność w badaniach na zwierzętach
Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków brak danych o toksyczności kwiatu dziewanny po podaniu jednorazowym i wielokrotnym, o działaniu rakotwórczym, o toksycznym wpływie na rozród i o tolerancji miejscowej. Według monografii nie przeprowadzono wystarczających badań toksyczności reprodukcyjnej, genotoksyczności ani rakotwórczości. Według raportu takich badań kwiatu dziewanny nie przeprowadzono w ogóle. Z powodu braku wystarczających danych o genotoksyczności Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych nie poparł wpisu kwiatu dziewanny na unijną listę substancji roślinnych do stosowania w tradycyjnych ziołowych produktach leczniczych.
Werbaskozyd występuje w kwiecie Verbascum densiflorum. W kwiecie Verbascum phlomoides raport oceniający podaje tylko jego ślady. Według opinii Europejskiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Żywności występuje on w niskich ilościach także w Verbascum thapsus. W badaniu na ludzkich limfocytach w hodowli zwiększał w sposób zależny od stężenia liczbę aberracji chromosomowych, czyli zmian w budowie chromosomów. Zwiększał też odsetek komórek z aberracjami i liczbę wymian chromatyd siostrzanych. Badanie przeprowadzono na komórkach, a nie u ludzi ani u zwierząt.
Aukubina jest glikozydem irydoidowym obecnym także w kwiecie dziewanny. Panel Europejskiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Żywności oceniał w 2021 r. nalewkę z Verbascum thapsus jako dodatek do paszy. Panel uznał za prawdopodobne, że aukubina może uszkadzać materiał genetyczny, a inne glikozydy irydoidowe mogą mieć podobne właściwości. Ocenę oparto na reaktywności chemicznej związku, wobec braku badań genotoksyczności aukubiny. Nalewka zawierała średnio 0,004% aukubiny. Szacowane spożycie aukubiny przez zwierzęta żyjące długo przekraczało średnio od 4 do 218 razy próg, który Urząd stosuje w ocenie ryzyka dla ludzi wobec substancji mogących uszkadzać materiał genetyczny. Ze względu na możliwe działanie genotoksyczne aukubiny i pokrewnych glikozydów panel nie sformułował wniosku o bezpieczeństwie nalewki dla zwierząt żyjących długo. Wskazał, że do takiego wniosku potrzebne są dalsze dane o genotoksyczności lub rakotwórczości. Część rośliny, z której sporządzono nalewkę, nie została w opinii ujawniona.
To nie jest porada weterynaryjna. Jeżeli zwierzę połknęło tę substancję, skontaktuj się niezwłocznie z lekarzem weterynarii.
Źródła
Monografia ziołowa Unii Europejskiej dotycząca kwiatu Verbascum thapsus L., V. densiflorum Bertol. i V. phlomoides L., EMA/HMPC/611537/2016, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych, przyjęta 27 marca 2018 r. Raport oceniający EMA/HMPC/611531/2016, przyjęty 27 marca 2018 r. Addendum do raportu oceniającego EMA/HMPC/438161/2024, przyjęte 20 listopada 2024 r. Santoro i współautorzy, 2008, badanie werbaskozydu na limfocytach ludzkich, PMID:18395372. Opinia Panelu do spraw Dodatków i Produktów lub Substancji Stosowanych w Paszach Europejskiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Żywności w sprawie nalewki z Verbascum thapsus jako dodatku paszowego, EFSA Journal 2021, tom 19, numer 7, e06711, PMID:34335922. Rejestr oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej obejmujący oświadczenia dopuszczone i odrzucone. Dziewanna nie ma w nim wpisu.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18395372/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34335922/
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.