Goryczka żółta (Gentiana lutea L.), korzeń
Jak działa
Goryczka żółta (Gentiana lutea) to roślina wieloletnia z rodziny goryczkowatych, dorastająca do wysokości od 1 do 2 metrów. Ma żółte kwiaty i naprzeciwległe liście. Rośnie na trawiastych pastwiskach w górach środkowej i południowej Europy, zwykle na glebach wapiennych. Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków roślina jest objęta ochroną, dlatego surowiec pochodzi głównie z upraw w Niemczech i we Francji. Surowcem są wysuszone i rozdrobnione podziemne części rośliny, nazywane korzeniem goryczki. Korzeń ma silny i długo utrzymujący się gorzki smak. Zawiera od 2 do 8% gorzkich glikozydów, przede wszystkim gencjopikrozyd, a w mniejszej ilości amarogentynę. Raport określa amarogentynę jako najbardziej gorzką znaną substancję. Korzeń zawiera też do 1% ksantonów, które nadają mu żółtą barwę, od 30 do 55% węglowodanów oraz od 0,1 do 0,2% olejku eterycznego.
Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków ocenia korzeń goryczki wyłącznie jako surowiec stosowany tradycyjnie. Monografia obejmuje rozdrobniony korzeń do naparu, suchy wyciąg etanolowy, wyciąg płynny i nalewkę. Wyciągi o innej charakterystyce nie były przedmiotem tej oceny. Dla tradycyjnych ziołowych produktów leczniczych nie wymaga się danych o sposobie działania, dlatego monografia mechanizmu działania nie opisuje. W 2025 roku Komitet zakończył okresowy przegląd monografii i uznał, że jej zmiana nie jest potrzebna. W Polsce korzeń goryczki wchodzi w skład produktów leczniczych, także jednoskładnikowych. Suplement diety z tym surowcem należy do odrębnej kategorii produktów i nie podlega ocenie skuteczności, jaką prowadzi się dla leków. Dla goryczki nie dopuszczono w Unii Europejskiej żadnego oświadczenia zdrowotnego. Suplementowi diety z goryczką nie przypisuje się działania zdrowotnego.
Ten opis dotyczy wyłącznie korzenia goryczki żółtej. W medycynie chińskiej stosuje się korzenie innych gatunków goryczki. Są to inne surowce. Przestróg z tego opisu nie należy odnosić do nich. Fiolet gencjanowy to inna substancja, chlorek metylorozaniliny stosowany na skórę. W aptekach bywa nazywany gencjaną. Nie jest przedmiotem tego opisu.
Źródła w diecie i niedobór
Korzeń goryczki nie należy do zwykłej diety. Według raportu oceniającego jest gorzkim składnikiem wielu napojów, a jego olejek eteryczny nadaje likierom charakterystyczny aromat. Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności wskazuje, że goryczka żółta i wyciąg z jej korzenia są uznawane za składniki nadające smak żywności.
Dawkowanie
Dla suplementów diety zawierających korzeń goryczki nie ustalono w Unii Europejskiej ani zalecanego, ani górnego dopuszczalnego poziomu spożycia. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym również ich nie określają. Monografia ziołowa Unii Europejskiej i monografia kanadyjskiego urzędu zdrowia Health Canada podają dawkowanie wyłącznie dla produktów leczniczych i wiążą je ze wskazaniami leczniczymi oraz z postacią. Obie obejmują wyłącznie osoby dorosłe. Wartości te odnoszą się do odrębnej kategorii produktów, która podlega innym przepisom i innemu nadzorowi. Nie przenosi się ich na suplement diety. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie.
Przeciwwskazania
Korzenia goryczki i jego przetworów nie stosuje się przy nadwrażliwości na korzeń goryczki ani na którykolwiek składnik preparatu. Nie należy ich stosować w ciąży ani przy owrzodzeniu żołądka lub dwunastnicy, ani przy ostrym zapaleniu żołądka lub dwunastnicy. Oba przeciwwskazania podaje Health Canada w monografii z 2025 roku. Pierwsza wersja monografii Unii Europejskiej z 2009 roku wymieniała jako przeciwwskazanie chorobę wrzodową. Obowiązująca wersja z 2018 roku wymienia wyłącznie nadwrażliwość. W opublikowanych dokumentach Europejskiej Agencji Leków nie podano powodu tej zmiany.
U dzieci i młodzieży poniżej 18 lat stosowania się nie zaleca. Bezpieczeństwa w tej grupie nie ustalono z powodu braku wystarczających danych. Health Canada opisuje korzeń goryczki wyłącznie dla osób dorosłych.
Ciąża i karmienie piersią
Według monografii Unii Europejskiej nie ustalono bezpieczeństwa stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią. Z powodu niewystarczających danych nie zaleca się stosowania w tych okresach. Według raportu oceniającego nie ma informacji o wpływie na rozród i rozwój potomstwa. Według Health Canada ciąża jest przeciwwskazaniem, a w okresie karmienia piersią przed zastosowaniem należy zasięgnąć porady lekarza lub farmaceuty. Brak danych o wpływie na płodność. Baza LactMed, prowadzona przez amerykańską Narodową Bibliotekę Medyczną, nie ma wpisu o korzeniu goryczki.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Według obowiązującej monografii Unii Europejskiej działania niepożądane korzenia goryczki nie są znane. Health Canada podaje ból głowy jako znane działanie niepożądane. Raport oceniający opisuje badanie obserwacyjne bez grupy porównawczej, w którym 205 osób przyjmowało suchy wyciąg z korzenia przez 15 dni. Zdarzenia niepożądane wystąpiły u 2,4% uczestników. Były to wzdęcia, luźne stolce, skurcze żołądka, nudności i ból głowy. Według raportu nie da się ustalić, czy wywołał je wyciąg, czy były objawem dolegliwości, z powodu których uczestnicy go przyjmowali. W niemieckiej bazie zgłoszeń działań niepożądanych odnotowano jeden przypadek wzrostu ciśnienia tętniczego po przyjęciu preparatu z goryczką w postaci stałej u osoby z nadciśnieniem rozpoznanym wcześniej. Związku przyczynowego nie dało się ocenić z powodu braku danych. W razie działań niepożądanych należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Według monografii Unii Europejskiej nie zgłoszono interakcji z lekami. Raport oceniający podaje, że dla korzenia goryczki i jego przetworów brak danych o interakcjach oraz o wchłanianiu, przemianach i wydalaniu w organizmie. Brak zgłoszeń nie wyklucza interakcji. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny omówić stosowanie preparatu z lekarzem lub farmaceutą.
Według raportu oceniającego większość opisanych zatruć u ludzi wynikała z zanieczyszczenia korzenia goryczki ciemiężycą białą albo z pomylenia tych roślin. Ciemiężyca biała, Veratrum album, jest rośliną trującą i często rośnie obok goryczki. Przed zakwitnięciem łatwo je pomylić. Opisane przypadki dotyczyły wina domowej roboty i napoju spirytusowego z goryczką oraz naparu z ciemiężycy wziętej za goryczkę. Objawy pojawiały się od kilku minut do godziny po spożyciu. Były to nudności, wymioty, ból głowy, mrowienie w jamie ustnej, ból brzucha, znaczne zwolnienie czynności serca, zaburzenia rytmu i przewodzenia w sercu oraz spadek ciśnienia tętniczego. Korzenia goryczki nie należy zbierać samodzielnie. Jeśli po spożyciu preparatu, naparu albo napoju z goryczką wystąpią takie objawy, należy niezwłocznie wezwać pomoc lekarską.
Według monografii Unii Europejskiej nie zgłoszono przypadków przedawkowania, co nie jest równoznaczne z brakiem takich przypadków. Wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn nie badano.
Nalewki i wyciągi płynne z korzenia goryczki sporządza się na etanolu, dlatego zawierają alkohol. Dotyczy to także części preparatów ziołowych w płynie, w których goryczka jest jednym ze składników. Osoby, które nie powinny spożywać alkoholu, muszą sprawdzić jego zawartość na etykiecie.
Większość preparatów łączy korzeń goryczki z innymi składnikami. Przestrogi dotyczące pozostałych składników opisują ich własne monografie. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Toksyczność w badaniach na zwierzętach
Według monografii Unii Europejskiej nie przeprowadzono badań toksyczności reprodukcyjnej, genotoksyczności ani rakotwórczości. Niektóre ksantony obecne w korzeniu dawały wynik dodatni w teście Amesa, czyli bakteryjnym teście mutagenności. Według raportu oceniającego wynik dodatni w tym teście dawał także wyciąg metanolowy z korzenia, a za większość tej aktywności odpowiadały dwa wyodrębnione z niego ksantony. Dane toksykologiczne raport ocenia jako bardzo ograniczone i uzyskane niezgodnie z obecnymi wytycznymi. Z powodu braku wymaganych danych o mutagenności przetworów z korzenia Komitet nie zalecił wpisania korzenia goryczki do unijnego wykazu tradycyjnych substancji roślinnych.
W przeglądzie z 2025 roku Komitet opisał nowe badania laboratoryjne. W hodowli ludzkich komórek krwi wyciąg z korzenia w stężeniach 1 i 2 mg/ml uszkadzał DNA, a liczba pęknięć chromosomów rosła wraz ze stężeniem. W innym badaniu na hodowlach komórek wyciąg metanolowy nie zwiększał uszkodzeń DNA. Wyciąg wodny nie działał genotoksycznie w teście na muszce owocowej, lecz nasilał genotoksyczne działanie innej substancji podanej razem z nim. Komitet uznał, że wyniki te na razie nie zmieniają dotychczasowych wniosków o bezpieczeństwie opisanych wyżej. Zaliczył je do danych, które mogą mieć znaczenie przy kolejnym przeglądzie monografii. Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności ocenił nalewkę z korzenia goryczki stosowaną jako dodatek do paszy. Ze względu na potencjał genotoksyczny gencjopikrozydu i ksantonów stwierdzony w badaniach laboratoryjnych nie mógł ocenić jej bezpieczeństwa dla zwierząt długo żyjących i rozpłodowych.
U królików, którym przez 3 dni podawano wyciąg z korzenia, nie obserwowano objawów zatrucia, a liczba czerwonych krwinek była nieco mniejsza niż w grupie kontrolnej. U szczurów, którym przez 13 tygodni podawano preparat złożony z wyciągów z goryczki, rumianku i lukrecji, nie obserwowano skutków niepożądanych ani wpływu na rozród samic. U królików nie obserwowano działania tego preparatu wywołującego wady rozwojowe płodu. Dawka śmiertelna samego surowca nie jest znana. Dla samego korzenia brak danych o rakotwórczości i toksyczności rozwojowej.
To nie jest porada weterynaryjna. Jeżeli zwierzę połknęło tę substancję, skontaktuj się niezwłocznie z lekarzem weterynarii.
Źródła
Monografia ziołowa Unii Europejskiej dotycząca Gentiana lutea L., radix, EMA/HMPC/607861/2017, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych, przyjęta 20 listopada 2018 r. Raport oceniający dotyczący Gentiana lutea L., radix, EMA/HMPC/607863/2017, przyjęty 20 listopada 2018 r. Addendum do raportu oceniającego EMA/HMPC/3544/2025, przyjęte 19 marca 2025 r. Monografia ziołowa Wspólnoty dotycząca Gentiana lutea L., radix, EMEA/HMPC/578324/2008, wersja pierwsza, zastąpiona. Health Canada, Natural Health Products Ingredients Database, monografia Gentian, Gentiana lutea, 10 stycznia 2025 r., https://webprod.hc-sc.gc.ca/nhpid-bdipsn/dbImages/890. Opinie Panelu EFSA do spraw Dodatków Paszowych: PMID:33897869, doi:10.2903/j.efsa.2021.6547 oraz PMID:36846385, doi:10.2903/j.efsa.2023.7869. Zatrucia ciemiężycą białą pomyloną z goryczką: PMID:19021933, PMID:15773425, PMID:8096707, PMID:4073696, PMID:9045097. Rejestr oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej obejmujący oświadczenia dopuszczone i odrzucone. Goryczka nie ma w nim wpisu.
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2021.6547 · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2023.7869 · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33897869/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36846385/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19021933/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15773425/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8096707/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/4073696/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9045097/
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.