Męczennica cielista, ziele (Passiflora incarnata L., herba)
Jak działa
Męczennica cielista (Passiflora incarnata) to pnącze z rodziny męczennicowatych. Surowcem zielarskim jest ziele męczennicy, czyli rozdrobnione lub pocięte, wysuszone nadziemne części rośliny, które mogą zawierać kwiaty lub owoce. Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków ziele zawiera głównie flawonoidy, zwłaszcza C-glikozydy apigeniny i luteoliny, a skład tych związków różni się znacznie w zależności od pochodzenia surowca. Zawiera też śladowe ilości olejku eterycznego, glikozyd cyjanogenny ginokardynę oraz maltol, który może powstawać podczas obróbki surowca. Raport podaje też, że alkaloidy z grupy harmanu mogą występować w śladowych ilościach, ale w większości surowców handlowych nie daje się ich wykryć. Uchwała Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym przytacza za monografią Światowej Organizacji Zdrowia, że surowiec nie powinien zawierać więcej niż 0,01% alkaloidów harmanowych, które działają halucynogennie.
Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków ocenił ziele męczennicy wyłącznie w ramach stosowania tradycyjnego. Monografia obejmuje rozdrobnione i sproszkowane ziele, kilka wyciągów płynnych sporządzanych na etanolu oraz odpowiadające im wyciągi suche. Przy ocenie tradycyjnych ziołowych produktów leczniczych nie wymaga się danych o sposobie działania. Raport oceniający podaje, że sposobu działania nie wyjaśniono. Badania laboratoryjne i badania na zwierzętach wskazują na udział przekaźnictwa GABA w ośrodkowym układzie nerwowym. Według raportu w badaniach na zwierzętach stosowano jednak dawki większe niż te, które przyjmuje człowiek. W 2025 r. Komitet wezwał do przekazania danych do okresowego przeglądu monografii, a wynik tego przeglądu nie został dotąd opublikowany. W Polsce wyciągi z ziela męczennicy są substancją czynną tradycyjnych roślinnych produktów leczniczych dostępnych bez recepty. Suplement diety z tym samym surowcem należy do odrębnej kategorii produktów i nie podlega ocenie skuteczności, jaką prowadzi się dla leków.
Informacje o męczennicy na tej stronie nie dotyczą owocu marakui, który pochodzi z innego gatunku, męczennicy jadalnej (Passiflora edulis), ani innych gatunków męczennicy. Nie dotyczą też preparatów z samego owocu męczennicy cielistej ani maceratów olejowych, których monografia ziołowa nie opisuje. W katalogu nowej żywności Komisji Europejskiej męczennica cielista nie ma wpisu. Zespół do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym w uchwale nr 5/2024 uznał stosowanie przetworów z ziela męczennicy cielistej w suplementach diety za możliwe pod określonymi warunkami. Dla męczennicy nie dopuszczono w Unii Europejskiej żadnego oświadczenia zdrowotnego. Suplementowi diety z męczennicą nie przypisuje się działania zdrowotnego.
Źródła w diecie i niedobór
Przytoczone źródła nie opisują męczennicy cielistej jako składnika zwykłej diety. Uchwała Zespołu do spraw Suplementów Diety podaje, że w Niemczech ziele męczennicy cielistej dopuszcza się w żywności w ograniczonym zakresie, jako zioło do zaparzania, a kwiat jako barwnik. Owoc marakui pochodzi z innego gatunku, męczennicy jadalnej (Passiflora edulis). W katalogu nowej żywności Komisji Europejskiej owoc tego gatunku ma wpis jako składnik, który nie jest nową żywnością.
Dawkowanie
Dla suplementów diety z zielem męczennicy cielistej nie ustalono w Unii Europejskiej ani zalecanego, ani górnego dopuszczalnego poziomu spożycia. Zespół do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym w uchwale nr 5/2024 z 20 września 2024 r. określił, że sproszkowane ziele męczennicy cielistej można stosować w ilości poniżej 0,5 g w zalecanej do spożycia dziennej porcji produktu. Ta maksymalna ilość dotyczy suplementów diety, które nie zawierają innych substancji o podobnym działaniu. Dotyczy produktów przeznaczonych dla dorosłych, z wyłączeniem kobiet w ciąży i w okresie karmienia piersią. Uchwała nie określa maksymalnej ilości wyciągów z ziela męczennicy ani maksymalnej ilości ziela męczennicy w produktach, które zawierają także inne substancje o podobnym działaniu. Zespół rekomenduje umieszczenie na etykiecie ostrzeżenia, aby nie stosować produktu dłużej niż 12 tygodni. Monografia ziołowa Unii Europejskiej podaje dawkowanie wyłącznie dla produktów leczniczych i wiąże to dawkowanie ze wskazaniem. Wartości te dotyczą odrębnej kategorii produktów, która podlega innym przepisom i innemu nadzorowi. Tych wartości nie przenosi się na suplement diety. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie.
Przeciwwskazania
Męczennicy cielistej nie stosuje się przy nadwrażliwości na ziele męczennicy ani na którykolwiek składnik preparatu. Zespół do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym rekomenduje na etykiecie ostrzeżenie „nie stosować u dzieci, kobiet w ciąży i w trakcie laktacji”. Według monografii ziołowej Unii Europejskiej stosowania u dzieci poniżej 12 lat nie ustalono z powodu braku odpowiednich danych. Maksymalną ilość ziela w suplemencie diety Zespół określił wyłącznie dla produktów przeznaczonych dla dorosłych. Zgodnie z rekomendacją Zespołu preparatów z męczennicą nie stosuje się u dzieci, w ciąży ani w okresie karmienia piersią. Nie łączy się ich z innymi substancjami wpływającymi na ośrodkowy układ nerwowy, w tym z lekami uspokajającymi i nasennymi. Zespół rekomenduje także, aby nie stosować ich dłużej niż 12 tygodni.
Ciąża i karmienie piersią
Zespół do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym rekomenduje na etykiecie suplementów z zielem męczennicy cielistej ostrzeżenie „nie stosować u dzieci, kobiet w ciąży i w trakcie laktacji”. Według amerykańskiego ośrodka NCCIH męczennicy nie należy stosować w ciąży, ponieważ może wywoływać skurcze macicy i prawdopodobnie inne powikłania. NCCIH podaje też, że niewiele wiadomo o bezpieczeństwie stosowania w okresie karmienia piersią. Według monografii ziołowej Unii Europejskiej bezpieczeństwa stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią nie ustalono i z powodu niewystarczających danych stosowania w tych okresach się nie zaleca. Brak danych o wpływie na płodność. Według raportu oceniającego brak badań wpływu na rozrodczość i rozwój potomstwa. Charakterystyka jednego z polskich leków z suchym wyciągiem z ziela męczennicy podaje, że jedno badanie na zwierzętach wykazało toksyczny wpływ na reprodukcję. W tym badaniu narażenie ciężarnych i karmiących samic szczura na kwiat męczennicy wpłynęło na zachowania kopulacyjne samców szczura. Charakterystyka nie podaje, czy chodziło o potomstwo narażonych samic. Znaczenie kliniczne tego wyniku dla ludzi nie jest znane. Zgodnie z rekomendacją Zespołu preparatów z męczennicą nie stosuje się w ciąży ani w okresie karmienia piersią.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Według monografii ziołowej Unii Europejskiej ziele męczennicy może upośledzać zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Osoby, u których wystąpi takie upośledzenie, nie powinny prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn. Raport oceniający podaje, że przetwory z ziela mogą wywoływać senność, a zbyt duże dawki mogą powodować nadmierne uspokojenie. Zespół do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym rekomenduje na etykiecie ostrzeżenie, że produkty zawierające męczennicę cielistą mogą powodować senność i wpływać negatywnie na zdolność prowadzenia pojazdów lub obsługi maszyn. Health Canada zaleca ostrożność przy prowadzeniu pojazdów i obsłudze maszyn. Według amerykańskiego ośrodka NCCIH możliwe działania niepożądane to senność, zawroty głowy i splątanie.
Monografia ziołowa nie wymienia zgłoszonych interakcji. Raport oceniający opisuje jednak przypadek osoby leczonej lorazepamem, lekiem z grupy benzodiazepin, która przyjmowała też kozłek lekarski i męczennicę. Wystąpiły u niej drżenie rąk, zawroty głowy, uczucie pulsowania i zmęczenie mięśni. Objawy ustąpiły po odstawieniu obu roślin, choć lorazepam był przyjmowany dalej. Autorzy opisu podejrzewają, że działanie przyjmowanych środków się sumowało. Raport nie zaleca łączenia męczennicy z syntetycznymi lekami uspokajającymi, takimi jak benzodiazepiny. Zalecenie obowiązuje, choć brakuje danych klinicznych o tej interakcji dla samej męczennicy. Charakterystyka jednego z polskich leków z wyciągiem z ziela męczennicy nie zaleca łączenia go z syntetycznymi lekami nasennymi lub uspokajającymi, takimi jak benzodiazepiny. Jako powód podaje możliwe nasilenie działania. Zespół do spraw Suplementów Diety rekomenduje ostrzeżenie, aby nie stosować męczennicy w połączeniu z innymi substancjami wpływającymi na ośrodkowy układ nerwowy. Health Canada zaleca, aby nie łączyć męczennicy z alkoholem ani z produktami, które powodują senność. Według NCCIH męczennica przyjmowana razem ze znieczuleniem albo z innymi lekami podawanymi przed zabiegiem albo po nim może nadmiernie spowolnić pracę układu nerwowego. NCCIH zaleca rozmowę z lekarzem, jeśli przyjmuje się męczennicę w ciągu 2 tygodni przed zaplanowanym zabiegiem. Zgodnie z rekomendacją Zespołu i zaleceniem Health Canada preparatów z męczennicą nie należy łączyć z lekami uspokajającymi, nasennymi ani innymi lekami działającymi na ośrodkowy układ nerwowy, a także z alkoholem. Osoby przyjmujące jakiekolwiek leki powinny omówić stosowanie męczennicy z lekarzem lub farmaceutą.
Monografia ziołowa nie wymienia znanych działań niepożądanych. Raport oceniający opisuje jednak pojedyncze zgłoszenia. Reakcje nadwrażliwości, czyli uczulenia, są możliwe w bardzo rzadkich przypadkach. Opisano jeden przypadek uczuleniowego zapalenia naczyń. Opisano też przypadek częstoskurczu komorowego, groźnego zaburzenia rytmu serca. Towarzyszyły mu silne nudności, wymioty, senność i wydłużenie odstępu QT w zapisie EKG. Osoba ta wymagała przyjęcia do szpitala i monitorowania pracy serca. Przez 2 dni przyjmowała dawkę dobową odpowiadającą 1,5 g, a następnie 2 g ziela. Związku przyczynowego nie dało się ocenić z pewnością z powodu niepełnych danych. W Irlandii po niezarejestrowanych produktach zawierających męczennicę jako jedyny składnik czynny zgłaszano nudności i małopłytkowość, czyli zmniejszenie liczby płytek krwi. Zgłaszano też przyspieszenie rytmu serca i inne zaburzenia rytmu, w tym migotanie komór. Zgłaszano także niewydolność lewej komory serca, wymioty, nieprawidłową czynność wątroby, drżenie, pobudzenie i zespół odstawienny. Osoby te przyjmowały jednocześnie inne leki, a związku tych zdarzeń z męczennicą nie ustalono. Uzasadnienie uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety nr 5/2024 wymienia ponadto, wśród działań niepożądanych odnotowanych w badaniach, zwolnienie czynności serca, czyli bradykardię, a wśród reakcji nadwrażliwości pojedynczy przypadek astmy i alergicznego nieżytu nosa zależnego od przeciwciał IgE. Charakterystyka jednego z polskich leków z wyciągiem z ziela męczennicy wymienia działania niepożądane o nieznanej częstości. Są to alergiczne reakcje skórne, takie jak wysypka, pokrzywka i świąd, zwiększone tętno oraz dolegliwości żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności, ból brzucha i biegunka. Health Canada zaleca przerwanie stosowania w razie objawów uczulenia. Przytoczone źródła nie podają tego wprost, ale wobec opisanych przypadków zaburzeń rytmu serca przy kołataniu serca należy przerwać stosowanie i niezwłocznie skonsultować się z lekarzem. W razie innych działań niepożądanych należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Według monografii nie zgłoszono przypadków przedawkowania. Nie oznacza to jednak, że takie przypadki się nie zdarzają. Wyciągi płynne opisane w monografii sporządza się na etanolu, dlatego zawierają alkohol. Osoby, które nie powinny spożywać alkoholu, muszą sprawdzić jego zawartość na etykiecie. Część preparatów łączy męczennicę z innymi składnikami. Przestrogi dotyczące tych składników opisują ich własne monografie. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Toksyczność w badaniach na zwierzętach
Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków danych toksykologicznych jest bardzo mało. Ostra toksyczność wyciągu wodno-alkoholowego o nieopisanym składzie była niska. Dawka śmiertelna dla połowy zwierząt po podaniu doustnym przekraczała 15 g na kilogram masy ciała u myszy i szczurów. U szczurów nie stwierdzono objawów toksyczności po podawaniu doustnym 600 mg na kilogram masy ciała na dobę przez 4 tygodnie. Wyciąg płynny nie wykazał działania genotoksycznego w teście na grzybie Aspergillus nidulans. Według monografii ziołowej nie przeprowadzono badań toksyczności reprodukcyjnej, genotoksyczności ani rakotwórczości. Raport podaje, że brakuje minimalnych wymaganych danych o mutagenności, czyli wyniku testu Amesa. Z powodu braku tych danych Komitet nie zalecił wpisania ziela męczennicy na unijną listę substancji do stosowania w tradycyjnych ziołowych produktach leczniczych. Charakterystyki dwóch polskich leków z suchymi wyciągami z męczennicy podają ujemny wynik testu Amesa dla tych wyciągów. Wyników tych nie można przenosić na inne wyciągi ani na sproszkowane ziele. Badań rakotwórczości nie przeprowadzono. Charakterystyka jednego z tych leków opisuje badanie na szczurach, w którym narażenie ciężarnych i karmiących samic na kwiat męczennicy wpłynęło na zachowania kopulacyjne samców.
To nie jest porada weterynaryjna. Jeżeli zwierzę połknęło tę substancję, skontaktuj się niezwłocznie z lekarzem weterynarii.
Źródła
Wspólnotowa monografia ziołowa dotycząca Passiflora incarnata L., herba, EMA/HMPC/669740/2013, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych, przyjęta 25 marca 2014 r., punkty 2, 3 i 4.3–5.3, odczyt 15.10.2026. Raport oceniający dotyczący Passiflora incarnata L., herba, EMA/HMPC/669738/2013, przyjęty 25 marca 2014 r., punkty 1.1, 3.1–3.4, 5 i 6, odczyt 15.10.2026. Wezwanie do przekazania danych do okresowego przeglądu monografii EMA/HMPC/64557/2025. Uchwała nr 5/2024 Zespołu do spraw Suplementów Diety z dnia 20 września 2024 r. w sprawie wyrażenia opinii dotyczącej stosowania preparatów z rośliny Passiflora incarnata jako składników suplementów diety, wraz z uzasadnieniem, odczyt 15.10.2026. Health Canada, monografia Passionflower (Passiflora incarnata) z 29 listopada 2024 r., odczyt 15.10.2026. NCCIH, Passionflower, aktualizacja z kwietnia 2025 r., odczyt 15.10.2026. Charakterystyka Produktu Leczniczego Pascoflair, tabletki powlekane, Rejestr Produktów Leczniczych, punkty 4.5, 4.7, 4.8 i 5.3, odczyt 15.10.2026. Charakterystyka Produktu Leczniczego Sedistress Forte 500 mg, tabletki powlekane, Rejestr Produktów Leczniczych, punkty 4.5, 4.6 i 5.3, odczyt 15.10.2026. Komisja Europejska, katalog nowej żywności: brak wpisu dla Passiflora incarnata, wpis POL-NF-00571 dla owocu Passiflora edulis, odczyt 15.10.2026. Rejestr oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej obejmujący oświadczenia dopuszczone i odrzucone. Męczennica nie ma w nim wpisu.
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.