Nagietek lekarski, kwiat (Calendula officinalis L.).
Jak działa
Nagietek lekarski (Calendula officinalis) to roślina z rodziny astrowatych. Surowcem opisanym w tym tekście jest kwiat nagietka. Według Farmakopei Europejskiej są to całe albo pocięte, wysuszone, w pełni rozwinięte kwiaty uprawnych odmian o pełnych koszyczkach, oddzielone od dna koszyczka. Kwiat zawiera saponiny i alkohole triterpenowe oraz karotenoidy, wśród których przeważają luteina i zeaksantyna. Zawiera też flawonoidy, kumaryny, niewielką ilość olejku eterycznego i polisacharydy rozpuszczalne w wodzie.
Nagietka nie należy mylić z aksamitką, łac. Tagetes. Angielska nazwa marigold bywa używana dla obu tych roślin. Health Canada to kanadyjski urząd zdrowia. Jego monografia wyciągów z aksamitki dotyczy luteiny i zeaksantyny do produktów doustnych pozyskiwanych z płatków aksamitki wzniesionej. Etykieta, która jako źródło luteiny podaje nagietek albo angielskie marigold, nie pozwala ustalić gatunku rośliny. Ten tekst dotyczy wyłącznie kwiatu nagietka lekarskiego i nie obejmuje luteiny, zeaksantyny ani wyciągów z aksamitki.
Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków ocenił kwiat nagietka wyłącznie jako surowiec tradycyjnych produktów leczniczych stosowanych na skórę oraz do płukania jamy ustnej i gardła. Monografia Komitetu nie obejmuje przyjmowania doustnego, czyli połykania przetworów z kwiatu. Dla tradycyjnych produktów leczniczych nie wymaga się danych o sposobie działania, dlatego monografia Komitetu nie opisuje mechanizmu działania. W lipcu 2025 r. Komitet zakończył okresowy przegląd monografii i uznał, że nie wymaga ona zmian. Health Canada ma osobną monografię doustnego stosowania kwiatu nagietka, wyłącznie u dorosłych. W Polsce kwiat nagietka i nalewka z niego wchodzą między innymi w skład roślinnych produktów leczniczych do stosowania w jamie ustnej i na skórę. Suplement diety z nagietkiem należy do odrębnej kategorii produktów i nie podlega ocenie skuteczności, jaką prowadzi się dla leków. Dla nagietka nie dopuszczono w Unii Europejskiej żadnego oświadczenia zdrowotnego. Suplementowi diety z nagietkiem nie przypisuje się działania zdrowotnego.
Źródła w diecie i niedobór
W unijnym katalogu nowej żywności ziele, kwiaty i płatki nagietka lekarskiego mają status surowca, który nie jest nową żywnością. Status ten dotyczy wyłącznie kwalifikacji surowca jako nowej żywności i nie jest oceną bezpieczeństwa ani dawki. Nie jest oceną bezpieczeństwa ani dawki. Katalog ma charakter informacyjny i nie jest prawnie wiążący.
Dawkowanie
Dla suplementów diety z kwiatem nagietka nie ustalono w Unii Europejskiej ani zalecanego, ani górnego dopuszczalnego poziomu spożycia. Monografia Europejskiej Agencji Leków podaje dawkowanie wyłącznie dla produktów leczniczych stosowanych na skórę i do płukania jamy ustnej i gardła. Połykania przetworów z kwiatu nie opisuje. Health Canada podaje dawkowanie dla doustnego stosowania u dorosłych, ale wiąże je ze wskazaniem leczniczym. Wartości te dotyczą produktów leczniczych, czyli odrębnej kategorii, która podlega innym przepisom i innemu nadzorowi. Nie przenosi się ich na suplement diety. Według Health Canada przetwory z nagietka do płukania jamy ustnej i gardła, zarówno napar, jak i płyny z nalewką lub wyciągiem, nie są przeznaczone do połykania. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie.
Przeciwwskazania
Preparatów z kwiatem nagietka nie stosuje się przy nadwrażliwości na nagietek, na inne rośliny z rodziny astrowatych ani na którykolwiek składnik preparatu. Do astrowatych należą między innymi arnika, rumianek, jeżówka i oman. Według Health Canada przeciwwskazaniem do doustnego stosowania nagietka jest ciąża.
Health Canada opisuje doustne stosowanie nagietka wyłącznie u dorosłych od 18 lat. Europejska Agencja Leków nie zaleca stosowania w jamie ustnej u dzieci w wieku poniżej 12 lat z powodu braku wystarczających danych. Żadne z tych źródeł nie opisuje połykania przetworów z nagietka przez dzieci i młodzież. Z tego powodu połykanie przetworów z nagietka nie jest zalecane u osób poniżej 18 lat.
Ciąża i karmienie piersią
Według monografii Europejskiej Agencji Leków nie ustalono bezpieczeństwa stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią. Z powodu niewystarczających danych nie zaleca się stosowania w tych okresach. Raport oceniający uzasadnia to zalecenie również wynikami badań przedklinicznych. Napar z kwiatu nagietka wywoływał skurcze izolowanej macicy królika i świnki morskiej. Wyciąg etanolowy podawany ciężarnym szczurom od 15. do 19. dnia ciąży zmniejszał przyrost masy ciała samic. Raport uznaje to badanie za niewystarczające, preparat nie był bowiem dokładnie opisany. Według Health Canada przeciwwskazaniem do doustnego stosowania nagietka jest ciąża, a w okresie karmienia piersią Health Canada zaleca konsultację z lekarzem przed zastosowaniem. Według bazy LactMed brak informacji o doustnym stosowaniu nagietka w okresie karmienia piersią. Według monografii Europejskiej Agencji Leków brak danych o wpływie na płodność.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Według monografii Europejskiej Agencji Leków przetwory z kwiatu nagietka mogą uczulać skórę. Częstość tego działania nie jest znana. W badaniu 443 kolejnych pacjentów kliniki dermatologicznej testy płatkowe z nagietkiem dały wynik dodatni u 9 osób, czyli u około 2%. Raport oceniający Europejskiej Agencji Leków zaznacza, że w tym badaniu użyto ziela nagietka, a nie samych kwiatów. Raport przytacza też opis wstrząsu anafilaktycznego po płukaniu gardła przetworem z nagietka, bez szczegółów przypadku. W czerwcu 2022 r. przeszukano europejską bazę zgłoszeń działań niepożądanych EudraVigilance na potrzeby okresowego przeglądu monografii. Znaleziono 15 zgłoszeń, a jedno z nich dotyczyło przypadkowego połknięcia maści z nagietkiem. Wystąpiły wtedy zaczerwienienie skóry, świąd, grudki i pieczenie. W razie objawów uczulenia należy przerwać stosowanie i skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Duszność, obrzęk twarzy, warg lub gardła albo zasłabnięcie wymagają natychmiastowej pomocy medycznej, numer alarmowy 112.
Raport oceniający z 2018 r. stwierdza, że uczulenia krzyżowego z innymi roślinami astrowatymi nie można wykluczyć. Z tego powodu monografia uznaje za przeciwwskazanie także nadwrażliwość na inne rośliny z tej rodziny. W opisanym wyżej badaniu testów płatkowych 4 z 9 osób uczulonych na nagietek reagowały także na mieszaninę alergenów roślin astrowatych. Bazę LactMed prowadzi amerykański Narodowy Instytut Zdrowia Dziecka i Rozwoju Człowieka. Opisuje ona reakcje krzyżowe nagietka z chryzantemami i stokrotkami.
Poza jednym zgłoszeniem przypadkowego połknięcia maści dane kliniczne zebrane przez Europejską Agencję Leków dotyczą stosowania na skórę i w jamie ustnej. Część badań na zwierzętach prowadzono z podaniem doustnym. Bezpieczeństwa połykania przetworów z kwiatu nagietka przez ludzi monografia Europejskiej Agencji Leków nie ocenia.
Według monografii nie zgłoszono interakcji z lekami, a według raportu oceniającego danych o interakcjach brak. Brak danych nie oznacza, że interakcji nie ma. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny omówić stosowanie preparatu z lekarzem lub farmaceutą. Według monografii nie zgłoszono przypadków przedawkowania, co nie jest równoznaczne z brakiem takich przypadków. Wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn nie badano.
Nalewki i inne płynne przetwory sporządzane na etanolu zawierają alkohol. Osoby, które nie powinny spożywać alkoholu, muszą sprawdzić jego zawartość na etykiecie. Część preparatów łączy nagietek z innymi składnikami. Przestrogi dotyczące pozostałych składników opisują ich własne monografie. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Toksyczność w badaniach na zwierzętach
Według raportu oceniającego badania na zwierzętach wskazują na małą toksyczność przetworów z kwiatu nagietka. W 90-dniowym badaniu szczurom podawano w wodzie do picia wyciąg wodny z kwiatu w dawkach od 50 do 1000 mg na kilogram masy ciała na dobę. U samic otrzymujących dwie największe dawki spadało stężenie hemoglobiny, a u samców wydłużał się czas krzepnięcia krwi. Zmieniała się aktywność aminotransferaz, a w obrazie mikroskopowym wątroby opisano niewielkie nieprawidłowości. Autorzy uznali toksyczność wyciągu za małą. W innym badaniu szczury otrzymywały przez 30 dni suchy wyciąg wodno-etanolowy. Od dawki 0,25 g na kilogram masy ciała stężenie azotu mocznikowego i aktywność aminotransferazy alaninowej we krwi rosły wraz z dawką. Autorzy tej pracy opisali oznaki obciążenia nerek i wątroby. W wątrobie stwierdzili ogniska zapalne, które wiązali z możliwym działaniem hepatotoksycznym.
Wyciąg płynny sporządzony na etanolu o stężeniu 60% nie działał mutagennie w teście na bakteriach ani w teście mikrojądrowym u myszy. W teście na grzybie Aspergillus nidulans zmiany genetyczne pojawiały się przy dużych stężeniach wyciągu. Te stężenia działały już toksycznie na komórki. Zmian nie potwierdzono u myszy. Według monografii dostępne badania genotoksyczności nie budzą zastrzeżeń. Wystarczających badań toksyczności reprodukcyjnej ani rakotwórczości nie przeprowadzono.
To nie jest porada weterynaryjna. Jeżeli zwierzę połknęło tę substancję, skontaktuj się niezwłocznie z lekarzem weterynarii.
Źródła
Monografia ziołowa Unii Europejskiej dotycząca Calendula officinalis L., flos, EMA/HMPC/437450/2017 Rev. 1, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych, przyjęta 27 marca 2018 r. Raport oceniający dotyczący Calendula officinalis L., flos, EMA/HMPC/603409/2017, przyjęty 27 marca 2018 r. Uzupełnienie raportu oceniającego po okresowym przeglądzie, EMA/HMPC/12880/2025, przyjęte 9 lipca 2025 r. Health Canada, monografia produktu naturalnego Calendula, Calendula officinalis, Oral, z 30 stycznia 2026 r. Health Canada, monografia produktu naturalnego Calendula, Calendula officinalis, Buccal, z 28 marca 2025 r. Health Canada, monografia Marigold Extract and Isolates, Lutein and Zeaxanthin, z 31 lipca 2026 r. LactMed, Calendula, aktualizacja 18 października 2021 r., PMID:30000917. Testy płatkowe: PMID:11722485. Badanie 30-dniowe na szczurach, Silva i wsp. 2007: PMID:17221830. Komisja Europejska, katalog nowej żywności, wpis POL-NF-00204 Calendula officinalis L. Rejestr oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej obejmujący oświadczenia dopuszczone i odrzucone. Nagietek lekarski nie ma w nim własnego wpisu.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30000917/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11722485/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17221830/
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.