Siemię lniane (nasiona)
Jak działa
Len zwyczajny (Linum usitatissimum) to roślina uprawna. Jego nasiona, czyli siemię lniane, są zarazem żywnością i surowcem zielarskim. Surowcem zielarskim są wysuszone, dojrzałe nasiona spełniające wymagania Farmakopei Europejskiej. W Polsce nasiona lnu są dopuszczone do obrotu jako ziołowy produkt leczniczy. Suplement diety z tym samym surowcem należy do odrębnej kategorii produktów i nie podlega ocenie skuteczności, jaką prowadzi się dla leków.
Europejska Agencja Leków opublikowała monografię ziołową Unii Europejskiej poświęconą nasionom lnu. W przeglądzie zakończonym w 2024 r. działający przy Agencji Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych uznał, że zmiana monografii nie jest potrzebna. Monografia obejmuje produkty lecznicze o ugruntowanym zastosowaniu medycznym oraz tradycyjne ziołowe produkty lecznicze. Zawarty w niej opis działania dotyczy wyłącznie zastosowania leczniczego. Nie przenosi się go na suplement diety. Monografia dotyczy wyłącznie nasion przyjmowanych doustnie. Nie obejmuje oleju lnianego, wyciągów z nasion ani nalewek. Raport oceniający podaje, że olej lniany przyjmowany doustnie nie ma w Europie tradycji stosowania leczniczego. Dla siemienia lnianego nie dopuszczono w Unii Europejskiej żadnego oświadczenia zdrowotnego.
Źródła w diecie i niedobór
Siemię lniane jest powszechnie spożywaną żywnością i bywa składnikiem pieczywa, mieszanek do wypieku i przekąsek. Raport oceniający Europejskiej Agencji Leków podaje, że nasiona zawierają około 25% substancji balastowych, w tym 3–6% śluzu i 4–7% błonnika, a także 30–45% oleju, 20–27% białka, 3–5% składników mineralnych oraz 0,1–1,5% glikozydów cyjanogennych.
Przepisy Unii Europejskiej dopuszczają w całych i rozdrobnionych nasionach lnu sprzedawanych konsumentom najwyżej 150 mg cyjanowodoru na kilogram, łącznie z cyjanowodorem związanym w glikozydach cyjanogennych. Nasiona sprzedawane konsumentom w małych ilościach mogą zawierać do 250 mg/kg, jeżeli w głównym polu widzenia etykiety umieszczono ostrzeżenie: „Stosować tylko do gotowania i pieczenia. Nie spożywać na surowo!”. Te same przepisy ograniczają zawartość kadmu w nasionach lnu do 0,50 mg/kg.
Dawkowanie
Dla suplementów diety zawierających siemię lniane nie ustalono w Unii Europejskiej ani zalecanego, ani górnego dopuszczalnego poziomu spożycia. Monografia ziołowa Unii Europejskiej podaje dawkowanie wyłącznie dla produktów leczniczych i wiąże je ze wskazaniami leczniczymi. Wartości te dotyczą produktów leczniczych, czyli odrębnej kategorii, która podlega innym przepisom i innemu nadzorowi. Nie przenosi się ich na suplement diety. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie. Nasiona przyjmuje się z odpowiednią ilością płynu i przez cały dzień utrzymuje się odpowiednią podaż płynów.
Przeciwwskazania
Siemienia lnianego nie stosuje się przy nadwrażliwości na nasiona lnu ani na którykolwiek składnik preparatu. Nie stosuje się go u osób z trudnościami w połykaniu ani z jakimikolwiek dolegliwościami gardła. Nie stosuje się go także przy nieprawidłowych zwężeniach przewodu pokarmowego, chorobach przełyku i wpustu żołądka, grożącej lub istniejącej niedrożności jelit, porażeniu jelit oraz okrężnicy olbrzymiej, czyli nieprawidłowym poszerzeniu jelita grubego. Przeciwwskazaniami są również nagła zmiana rytmu wypróżnień utrzymująca się dłużej niż 2 tygodnie, krwawienie z odbytnicy o nieustalonej przyczynie oraz brak wypróżnienia po zastosowaniu środka przeczyszczającego. Każdy z tych objawów wymaga porady lekarza niezależnie od stosowania suplementu.
Nie zaleca się stosowania u kobiet z nowotworami hormonozależnymi. Nie ustalono bezpieczeństwa stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią. Z powodu niewystarczających danych nie zaleca się stosowania w tych okresach. Monografia nie opisuje wpływu na płodność. U dzieci poniżej 12 lat nie zaleca się stosowania z powodu niewystarczających danych. Raport oceniający uzasadnia tę granicę także możliwym działaniem estrogennym.
Ciąża i karmienie piersią
Bezpieczeństwa stosowania siemienia lnianego w ciąży i w okresie karmienia piersią nie ustalono. Z powodu niewystarczających danych nie zaleca się stosowania w tych okresach. Raport oceniający utrzymuje to zalecenie do czasu przeprowadzenia przedklinicznych badań toksyczności reprodukcyjnej, jakie zwykle obejmuje dokumentacja produktu leczniczego. Badania u zdrowych kobiet sugerują, że siemię lniane może działać estrogennie. Według monografii ziołowej Unii Europejskiej nie zgłoszono szkodliwych skutków stosowania w ciąży ani w okresie karmienia piersią, co nie jest równoznaczne z ich brakiem. Monografia nie opisuje wpływu na płodność. Raport oceniający przytacza badania na szczurach, w których siemię lniane wpływało na wskaźniki rozrodu, a znaczenie tych wyników dla człowieka jest nieznane.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Nasiona lnu pęcznieją w kontakcie z wodą. Według monografii ziołowej Unii Europejskiej nasiona przyjęte bez odpowiedniej ilości płynu mogą zablokować gardło lub przełyk i spowodować zadławienie. Przy niewystarczającej podaży płynów może dojść do niedrożności jelit. Ból w klatce piersiowej, wymioty albo trudności w połykaniu lub oddychaniu po przyjęciu nasion wymagają natychmiastowej pomocy lekarskiej. Nasion nie przyjmuje się bezpośrednio przed snem. W razie bólu brzucha lub nieprawidłowej częstości wypróżnień należy przerwać stosowanie i zasięgnąć porady lekarza. Według monografii stosowanie u osób osłabionych i w podeszłym wieku powinno odbywać się pod nadzorem lekarza.
Według monografii badania u zdrowych kobiet sugerują, że siemię lniane przyjmowane długotrwale może działać estrogennie. Z tego powodu nie zaleca się stosowania u kobiet z nowotworami hormonozależnymi. W przeglądzie z 2024 r. Europejska Agencja Leków opisała zgłoszenie hormonozależnego raka piersi u kobiety, która od kilku lat regularnie stosowała siemię lniane. W zgłoszeniu związek z siemieniem oceniono jako możliwy. Monografii nie zmieniono, ponieważ ostrzeżenie o możliwym działaniu estrogennym już się w niej znajduje.
Siemię lniane może opóźniać wchłanianie leków przyjmowanych w tym samym czasie. Monografia zaleca, by między przyjęciem siemienia a przyjęciem leku zachować odstęp od pół godziny do godziny, zarówno przed lekiem, jak i po nim. Z lekami hamującymi perystaltykę, czyli ruchy jelit, takimi jak opioidy i loperamid, siemię lniane stosuje się wyłącznie pod nadzorem lekarza. Ma to zmniejszyć ryzyko niedrożności jelit. Raport oceniający podaje, że podobna ostrożność może dotyczyć także silnie działających leków moczopędnych. Leki te mogą zmniejszać ilość płynów w organizmie. Monografia ich nie wymienia, ponieważ nie opisano takich przypadków. Ulotka leku przeciwnowotworowego zawierającego ibrutynib wymienia siemię lniane wśród suplementów, które mogą zwiększać ryzyko krwawień. Podczas leczenia tym lekiem siemienia lnianego nie stosuje się bez zgody lekarza prowadzącego.
Według monografii po przyjęciu siemienia lnianego często występują wzdęcia. Raport oceniający wymienia wśród częstych działań niepożądanych także wiatry oraz bóle i skurcze żołądka. Bardzo rzadko mogą wystąpić reakcje nadwrażliwości, w tym reakcje typu anafilaksji. Według raportu siemię lniane zawiera silne alergeny. Narażenie na nie jest możliwe zarówno przy spożyciu nasion, jak i przy bezpośrednim kontakcie z nimi. W badaniu 1317 pacjentów oddziału alergologicznego dodatni test skórny z nieprzetworzonymi nasionami lnu miało 5,8% badanych, a alergię pokarmową na siemię lniane stwierdzono u 0,15%. Opisano reakcje krzyżowe siemienia lnianego z orzeszkami ziemnymi, soją, rzepakiem, łubinem i pszenicą oraz z pyłkiem rzepaku. Dodatnie testy z nieprzetworzonymi nasionami wynikały głównie z reakcji krzyżowych. W razie działań niepożądanych należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Siemię lniane zawiera glikozydy cyjanogenne, z których w przewodzie pokarmowym powoli uwalnia się cyjanek. Organizm przekształca go w tiocyjanian, około 200 razy mniej toksyczny. Raport oceniający podaje, że regularne spożywanie siemienia prowadzi do gromadzenia się tiocyjanianu we krwi do stężeń porównywalnych z obserwowanymi u osób intensywnie palących. Stężenie stabilizuje się po 2–3 tygodniach. W badaniu obejmującym 10 ochotników stężenie cyjanku i tiocyjanianu we krwi nie wzrosło istotnie, zwiększyło się natomiast wydalanie tiocyjanianu z moczem. W innym badaniu u osób niepalących średnie stężenie tiocyjanianu w surowicy wzrosło po 3 miesiącach przyjmowania siemienia z 40,9 do 153,7 µmol/l. Wartość referencyjna dla osób niepalących wynosi 100 µmol/l.
Farmakopea Europejska dopuszcza w nasionach lnu najwyżej 0,5 mg/kg kadmu. Raport oceniający z 2015 r. wylicza, że przy największej ilości siemienia przewidzianej w monografii łączne spożycie kadmu z siemienia i z codziennej diety w najgorszym razie sięga wartości krytycznej. Wartość tę raport wyznaczył według dawnego zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia, wycofanego w 2010 r. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności ustalił w 2009 r. niższe tolerowane tygodniowe pobranie kadmu, 2,5 µg na kilogram masy ciała, i potwierdził je w 2011 r. Według Urzędu przeciętne spożycie kadmu z dietą u dorosłych w Europie jest bliskie tej wartości lub nieco ją przekracza. Wobec tej wartości najgorszy przypadek opisany w raporcie oznacza przekroczenie tolerowanego pobrania.
Według monografii przedawkowanie siemienia lnianego może wywołać dyskomfort w jamie brzusznej i wiatry. Możliwa jest także niedrożność jelit. Postępowanie polega na zapewnieniu odpowiedniej podaży płynów i leczeniu objawowym. Monografia uznaje kwestię wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn za nieistotną w przypadku siemienia lnianego. Przedklinicznych badań toksyczności reprodukcyjnej, genotoksyczności ani rakotwórczości, jakie zwykle obejmuje dokumentacja produktu leczniczego, nie przeprowadzono. Doświadczenia na zwierzętach opisane w piśmiennictwie przytacza raport oceniający. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Toksyczność u psów i kotów
Według monografii i raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków nie przeprowadzono badań przedklinicznych, jakie zwykle obejmuje dokumentacja produktu leczniczego: toksyczności po podaniu jednorazowym i wielokrotnym, genotoksyczności, rakotwórczości, toksyczności reprodukcyjnej, wpływu na rozwój ani tolerancji miejscowej. Raport przytacza jednak przegląd doświadczeń opisanych w piśmiennictwie, według którego spożywanie siemienia lnianego wpływało u szczurów obojga płci na wskaźniki rozrodu i stężenia hormonów płciowych. Skutki zależały od dawki, momentu i długości narażenia. U samic obserwowano między innymi wydłużenie cyklu rujowego, przyspieszenie lub opóźnienie dojrzewania płciowego, zmiany masy jajników i wpływ na dojrzewanie gruczołu sutkowego. U samców obserwowano zmiany stężeń hormonów we krwi i masy dodatkowych narządów płciowych, zwłaszcza gruczołu krokowego. Narażenie w okresie płodowym i po urodzeniu nie wpływało na budowę jąder ani na wytwarzanie plemników. Opisano natomiast wpływ na najądrza, czyli wydłużenie czasu przechowywania w nich plemników. Według autorów przeglądu wynik ten wymaga potwierdzenia lub obalenia w dalszych badaniach, a znaczenie wszystkich tych wyników dla człowieka jest nieznane.
Raport podaje też, że bardzo duża ilość lignanów mogłaby teoretycznie prowadzić do niepłodności, jak w chorobie koniczynowej owiec. W badaniu, w którym owce karmiono siemieniem lnianym, owsem i lucerną, 8 z 14 matek urodziło jagnięta z wolem. Raport wiąże to z tiocyjanianem, który hamuje wychwyt jodu. Zaznacza przy tym, że w przedżołądkach przeżuwaczy uwalnia się więcej cyjanku niż w kwaśnym środowisku żołądka człowieka.
W przeglądzie okresowym Europejskiej Agencji Leków z 2024 r. opisano badanie na szczurach, w którym duża ilość oleju lnianego w diecie samic karmiących zmniejszała masę ciała matek i młodych oraz zmieniała skład mleka. Badanie dotyczyło oleju, nie nasion. Według oceny w tym przeglądzie wyniki wskazują na możliwą szkodę dla potomstwa, a ich znaczenie dla człowieka nie jest jasne.
To nie jest porada weterynaryjna. Jeżeli zwierzę połknęło tę substancję, skontaktuj się niezwłocznie z lekarzem weterynarii.
Źródła
Monografia ziołowa Unii Europejskiej dotycząca Linum usitatissimum L., semen, EMA/HMPC/377675/2014, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych, przyjęta 10 marca 2015 r. Raport oceniający dotyczący Linum usitatissimum L., semen, EMA/HMPC/377674/2014, przyjęty 10 marca 2015 r. Addendum do raportu oceniającego EMA/HMPC/416377/2024, przyjęte 20 listopada 2024 r. Ulotka dla pacjenta produktu leczniczego Imbruvica, ibrutynib, punkt „Lek IMBRUVICA a inne leki”, Europejska Agencja Leków. Rozporządzenie Komisji (UE) 2023/915 w sprawie najwyższych dopuszczalnych poziomów niektórych zanieczyszczeń w żywności, wersja skonsolidowana z 19 sierpnia 2026 r., załącznik I, punkty 2.3.1, 2.3.2 i 3.2.11.5. Opinia naukowa Panelu do spraw Zanieczyszczeń w Łańcuchu Żywnościowym Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności „Cadmium in food”, The EFSA Journal 2009, 980, przyjęta 30 stycznia 2009 r. Oświadczenie tego Panelu w sprawie tolerowanego tygodniowego pobrania kadmu, EFSA Journal 2011, tom 9, nr 2, 1975, doi:10.2903/j.efsa.2011.1975, przyjęte 18 stycznia 2011 r. Rejestr oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej obejmujący oświadczenia dopuszczone i odrzucone. Wpisy dotyczące lnu i oleju lnianego mają w nim status oświadczeń odrzuconych.
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2011.1975 · https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-community-herbal-monograph-linum-usitatissimum-l-semen_en.pdf · https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-report/assessment-report-linum-usitatissimum-l-semen_en.pdf
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.