Sterole roślinne (fitosterole, w tym beta-sitosterol)
Jak działa
Sterole roślinne, nazywane też fitosterolami, to występujące naturalnie w roślinach związki o budowie zbliżonej do cholesterolu. Najczęstsze z nich to beta-sitosterol, kampesterol i stigmasterol. Stanole roślinne, czyli fitostanole, są nasyconymi odmianami steroli i w przyrodzie występują w mniejszych ilościach. Zarówno sterole, jak i stanole mogą występować w postaci wolnej albo jako estry, czyli połączenia z kwasami tłuszczowymi. Organizm człowieka nie wytwarza steroli roślinnych. Komitet Naukowy ds. Żywności przy Komisji Europejskiej stwierdził w 2002 r., że nie pełnią one żadnej znanej roli w żywieniu człowieka. Według tego komitetu z przewodu pokarmowego wchłania się niewielka część steroli roślinnych: od mniej niż 1% stanoli do około 5% beta-sitosterolu i około 15% kampesterolu. Sterole roślinne prawdopodobnie konkurują z cholesterolem o miejsce w micelach mieszanych, czyli drobnych skupiskach, w postaci których tłuszcze są wchłaniane w jelicie. Komitet uznał, że dokładny mechanizm nie jest znany. Sterole roślinne utrudniają też wchłanianie karotenoidów, na co wskazuje spadek stężenia karotenoidów we krwi. Unia Europejska dopuszcza dla steroli i stanoli roślinnych oświadczenie zdrowotne w brzmieniu: „Sterole roślinne/stanole roślinne pomagają w utrzymaniu prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi”, pod warunkiem opisanym w części o dawkowaniu (rozporządzenie (UE) nr 432/2012). Wnioski o oświadczenia dotyczące innych funkcji organizmu, złożone dla beta-sitosterolu i dla mieszanin fitosteroli, odrzucono. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności nie znalazł dowodów na związek przyczynowo-skutkowy, a jedyne badanie z czystym beta-sitosterolem, z którego dało się wyciągnąć wnioski, nie wykazało działania (opinia z 2010 r.). Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności w opinii z 2009 r. ocenił, że wpływ steroli i stanoli roślinnych na stężenie cholesterolu LDL wykazywano konsekwentnie, gdy dodawano je do tłuszczów do smarowania, majonezu, sosów sałatkowych i przetworów mlecznych. Skuteczność w innych postaciach, w tym w kapsułkach miękkich i tabletkach, urząd ocenił jako niedostatecznie ustaloną. W opinii z 2010 r., na której opiera się dopuszczone oświadczenie, urząd zaznaczył, że to zastrzeżenie dotyczy także tego oświadczenia, a jego adresatami są osoby dorosłe. W suplementach diety fitosterole i fitostanole są dopuszczoną nową żywnością, w ilości do 3 g na dzień. Unijny wykaz nowej żywności określa ich skład, w którym beta-sitosterol stanowi mniej niż 81% (rozporządzenie wykonawcze (UE) 2017/2470). Monografia nie obejmuje cholesterolu ani wyciągów roślinnych, w których sterole są tylko jednym z wielu składników.
Źródła w diecie i niedobór
Według Komitetu Naukowego ds. Żywności (2002) zwykła dieta zachodnia dostarcza 150–400 mg steroli roślinnych na dzień, czyli podobnie jak cholesterolu, a dieta wegetariańska około połowę więcej. Głównym źródłem są oleje roślinne, takie jak kukurydziany, słonecznikowy, sojowy i rzepakowy. Według raportu Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności z 2008 r. głównymi naturalnymi źródłami są nasiona, tłuszcze i oleje roślinne oraz orzechy, a w badaniu fińskim najwięcej steroli dostarczały zboża i produkty zbożowe, zwłaszcza żytnie. Około 10% steroli w zwykłej diecie ma postać stanoli.
Dawkowanie
Unijny wykaz nowej żywności dopuszcza w suplementach diety do 3 g fitosteroli i fitostanoli na dzień (rozporządzenie wykonawcze (UE) 2017/2470). Rozporządzenie (UE) nr 1169/2011 wymaga, by na żywności z dodatkiem steroli lub stanoli roślinnych znalazła się informacja, że należy unikać spożycia dodanych steroli lub stanoli roślinnych w ilości większej niż 3 g na dobę. Zawartość podaje się w przeliczeniu na wolne sterole i stanole, także wtedy, gdy produkt zawiera ich estry. Limit 3 g dotyczy łącznej ilości ze wszystkich produktów z dodatkiem steroli spożytych tego samego dnia, na przykład z suplementu oraz z margaryny lub jogurtu wzbogaconych sterolami. Komitet Naukowy ds. Żywności stwierdził w 2002 r., że dostępne dane nie pozwalają ustalić liczbowego górnego poziomu spożycia. Za rozważne uznał nieprzekraczanie 1–3 g na dzień, ponieważ brak dowodów na dodatkowe korzyści przy większym spożyciu, a duże ilości mogą wywoływać działania niepożądane. Według rozporządzenia (UE) nr 432/2012 oświadczenie zdrowotne o sterolach roślinnych można stosować tylko z informacją, że korzystne działanie występuje przy spożyciu co najmniej 0,8 g steroli lub stanoli roślinnych dziennie. Ilości od 1,5 do 3 g dziennie przepisy Unii wiążą z innym dopuszczonym oświadczeniem, przy czym wielkość efektu wolno podawać wyłącznie dla tłuszczów do smarowania, przetworów mlecznych, majonezu i sosów sałatkowych, a nie dla suplementów diety. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie.
Przeciwwskazania
Sitosterolemia, nazywana też fitosterolemią, to rzadka choroba dziedziczna, w której organizm nadmiernie wchłania i zatrzymuje sterole roślinne. Według Komitetu Naukowego ds. Żywności (2002) bardzo duże stężenia steroli roślinnych we krwi prowadzą u tych chorych do ciężkiej i przedwczesnej miażdżycy. Komitet zalecił w 2003 r., by osoby z tym wrodzonym zaburzeniem metabolizmu były informowane o zwiększonej zawartości fitosteroli w produkcie. Osoby chore na sitosterolemię przed zastosowaniem produktu ze sterolami roślinnymi muszą skonsultować się z lekarzem. Według rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 produkty z dodatkiem steroli roślinnych mogą nie być odpowiednie w żywieniu kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz dzieci poniżej 5 lat. Raport Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności z 2008 r. wskazuje te grupy jako najbardziej podatne na pogorszenie zaopatrzenia organizmu w witaminy i opisuje cel oznakowania jako zalecenie, by unikały takich produktów. Produktów ze sterolami roślinnymi nie stosuje się przy nadwrażliwości na którykolwiek składnik preparatu.
Ciąża i karmienie piersią
Rozporządzenie (UE) nr 1169/2011 wymaga na żywności z dodatkiem steroli roślinnych łatwo widocznej informacji, że może ona nie być odpowiednia w żywieniu kobiet w ciąży i karmiących piersią. Unijny wykaz nowej żywności obejmuje tym wymogiem także suplementy diety. Raport Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności z 2008 r. opisuje cel tego oznakowania jako zalecenie, by kobiety w ciąży i karmiące piersią oraz dzieci poniżej 5 lat unikały takich produktów. Komitet Naukowy ds. Żywności (2002 i 2003) wskazał, że obniżenie stężenia beta-karotenu przez sterole roślinne może mieć znaczenie, gdy zapotrzebowanie na witaminę A jest większe niż zwykle, w tym w ciąży i w okresie karmienia piersią. Przytoczone źródła nie podają danych o stosowaniu suplementów diety ze sterolami roślinnymi w ciąży i podczas karmienia piersią.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Rozporządzenie (UE) nr 1169/2011 wymaga, by żywność z dodatkiem fitosteroli, fitostanoli lub ich estrów zawierała na etykiecie kilka obowiązkowych informacji. Unijny wykaz nowej żywności obejmuje tym wymogiem także suplementy diety. Etykieta musi informować, że produkt nie jest przeznaczony dla osób, które nie muszą kontrolować poziomu cholesterolu we krwi. Musi informować, że osoby przyjmujące leki obniżające stężenie cholesterolu powinny spożywać produkt wyłącznie pod kontrolą lekarza. W łatwo widocznym miejscu musi informować, że produkt może nie być odpowiedni w żywieniu kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz dzieci poniżej 5 lat. Musi też zalecać stosowanie produktu w ramach zrównoważonej i różnorodnej diety z regularnym spożyciem warzyw i owoców w celu utrzymania poziomu karotenoidów oraz ostrzegać przed spożyciem więcej niż 3 g dodanych steroli lub stanoli roślinnych na dobę.
Sterole i stanole roślinne obniżają stężenie karotenoidów we krwi, przede wszystkim beta-karotenu. W mniejszym stopniu mogą też obniżać stężenie innych składników rozpuszczalnych w tłuszczach, w tym witaminy E. Według Komitetu Naukowego ds. Żywności (2002) spadek stężenia karotenoidów przestaje narastać przy około 2,2 g steroli lub stanoli dziennie, a po roku spożywania margaryny dostarczającej 3 g dziennie stężenie beta-karotenu było o jedną trzecią niższe niż w grupie kontrolnej. Skutki trwałego obniżenia stężenia beta-karotenu dla zdrowia są w dużej mierze nieznane. Komitet wskazał, że może to mieć znaczenie, gdy zapotrzebowanie na witaminę A jest większe niż zwykle, czyli w ciąży, w okresie karmienia piersią i u niemowląt. Zalecił regularne spożywanie warzyw i owoców bogatych w karotenoidy.
Osoby przyjmujące leki obniżające stężenie cholesterolu, na przykład statyny lub ezetymib, powinny stosować produkty ze sterolami roślinnymi wyłącznie pod kontrolą lekarza. Taki wymóg nakłada rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, a Komitet Naukowy ds. Żywności zalecał to samo w 2003 r. Komitet w opinii z 2002 r. przytoczył też doniesienia, według których same leki obniżające stężenie cholesterolu zmniejszają stężenie beta-karotenu we krwi.
Według Komitetu Naukowego ds. Żywności (2002) sterole roślinne, podobnie jak cholesterol, mogą sprzyjać rozwojowi miażdżycy, ale z przewodu pokarmowego wchłania się ich niewiele. W badaniach krótkoterminowych ich spożywanie prowadziło do niewielkiego, zależnego od dawki wzrostu stężenia steroli we krwi. Dostępne badania nie wskazały, by taki niewielki wzrost był szkodliwy. Brakuje natomiast danych o skutkach długotrwałego spożywania większych ilości.
Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Toksyczność w badaniach na zwierzętach
Według Komitetu Naukowego ds. Żywności (2002) ocena estrów fitosteroli z 2000 r. objęła badania toksyczności podprzewlekłej, genotoksyczności, toksyczności reprodukcyjnej i możliwego działania estrogennego i nie wskazała obaw o bezpieczeństwo. Estry stanoli roślinnych nie uszkadzały materiału genetycznego w testach na bakteriach i komórkach ssaków. Nie wywoływały szkodliwych skutków dla rozwoju płodów szczura ani dla rozrodu w badaniu obejmującym dwa pokolenia szczurów. Przy bardzo dużych ilościach, stanowiących 5% paszy, zmniejszały u szczurów stężenie witamin E i K oraz w mniejszym stopniu witaminy D. Według niektórych badań na zwierzętach sterole, zwłaszcza beta-sitosterol, mogą działać estrogennie przy dużych dawkach albo po podaniu podskórnym. Wyraźne działanie estrogenne stwierdzono u ryb. Komitet już w 2000 r. uznał, że przeanalizowane badania, w tym badanie dwupokoleniowe na szczurach, dają wystarczające podstawy, by przyjąć brak działania hormonalnego po podaniu doustnym. W 2002 r. odnotował badanie, w którym u tchórza europejskiego przy dawce około 5 mg na kilogram masy ciała zmieniało się stężenie estradiolu i hormonów tarczycy. Ocenił jednak, że te zmiany same w sobie nie wydają się szkodliwe ani przydatne do oceny ryzyka. Według opinii komitetu z 2003 r. u szczurów, którym przez 13 tygodni podawano estry fitosteroli w dawce 9000 mg na kilogram masy ciała na dobę, zmniejszał się przyrost masy ciała, a u samców częściej występowały zmiany w mięśniu sercowym z naciekami komórek zapalnych. Zwierzęta we wszystkich grupach miały często zapalenie wątroby, a całą dawkę dobową podawano naraz zgłębnikiem. Komitet ocenił, że przydatność tego badania do oceny ryzyka jest ograniczona.
To nie jest porada weterynaryjna. Jeżeli zwierzę połknęło tę substancję, skontaktuj się niezwłocznie z lekarzem weterynarii.
Źródła
Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012, wersja skonsolidowana 20.08.2025, załącznik, pozycja „Sterole roślinne/stanole roślinne”, CELLAR, odczyt 15.10.2026. Rozporządzenie Komisji (WE) nr 983/2009, wersja skonsolidowana 11.07.2014, załącznik I, oraz rozporządzenie Komisji (UE) nr 384/2010, wersja skonsolidowana 11.07.2014, załącznik I, CELLAR, odczyt 15.10.2026. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011, wersja skonsolidowana 1.04.2025, załącznik III pkt 5, CELLAR, odczyt 15.10.2026. Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/2470, wersja skonsolidowana 10.08.2026, załącznik, tabele 1 i 2, pozycja „Fitosterole/fitostanole”, CELLAR, odczyt 15.10.2026. Scientific Committee on Food. General view of the Scientific Committee on Food on the long-term effects of the intake of elevated levels of phytosterols from multiple dietary sources, with particular attention to the effects on β-carotene, SCF/CS/NF/DOS/20 ADD 1 Final, 26 września 2002 r. Scientific Committee on Food. Opinion on applications for approval of a variety of plant sterol-enriched foods, SCF/CS/NF/DOS/15 ADD 2 Final, 5 marca 2003 r. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Plant stanols and plant sterols and blood LDL-cholesterol, EFSA Journal 2009, 1175, doi:10.2903/j.efsa.2009.1175. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to plant sterols and plant stanols and maintenance of normal blood cholesterol concentrations and maintenance of normal prostate size and normal urination, EFSA Journal 2010, 8(10):1813, doi:10.2903/j.efsa.2010.1813. European Food Safety Authority. Consumption of food and beverages with added plant sterols in the European Union, EFSA Journal 2008, 133, doi:10.2903/j.efsa.2008.133r. Rejestr oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych Unii Europejskiej, wpisy POL-HC-6442, POL-HC-6693, POL-HC-7755 i POL-HC-7756, stan z 7 września 2026 r.
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2009.1175 · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2010.1813 · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2008.133r
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.