Zioła wspierające odporność: przegląd
Wspieranie odporności organizmu to obszar, w którym suplementacja jest powszechnie stosowana. Istotne jest rozróżnienie między substancjami, którym EFSA przyznała autoryzowane oświadczenia zdrowotne, a ziołami i ekstraktami, dla których takich oświadczeń nie wydano.
Witamina C
Witamina C (kwas L-askorbinowy) jest rozpuszczalnym w wodzie mikroskładnikiem uczestniczącym w biosyntezie kolagenu, neuroprzekaźnictwie i regulacji odpowiedzi układu immunologicznego. Człowiek nie syntetyzuje witaminy C endogennie i jest zależny wyłącznie od jej podaży z dietą lub suplementacją.
Witamina C przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego — EFSA, Rozp. (WE) nr 1924/2006. Uczestniczy m.in. w proliferacji limfocytów, aktywności komórek NK oraz funkcjach fagocytarnych neutrofilów.
Dawkowanie: RDA: 75–90 mg/d dla dorosłych; UL: 2000 mg/d. Dawki powyżej ok. 200 mg/d nie zwiększają istotnie stężenia osoczowego ze względu na saturację wchłaniania jelitowego.
Cynk
Cynk jest pierwiastkiem śladowym wchodzącym w skład metalopeptydaz i czynników transkrypcyjnych. Uczestniczy w różnicowaniu tymocytów, dojrzewaniu limfocytów T i B oraz regulacji cytokin.
Cynk przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego — EFSA, Rozp. (WE) nr 1924/2006. Niedobór cynku prowadzi do atrofii grasicy, limfopenii i upośledzenia odporności humoralnej i komórkowej.
Dawkowanie: RDA: 8–11 mg/d; UL: 40 mg/d. Długotrwałe przekraczanie UL może zaburzyć wchłanianie miedzi.
Ostrzeżenie: jony cynku wiążą tetracykliny w przewodzie pokarmowym i obniżają ich wchłanianie. Między cynkiem a antybiotykiem tetracyklinowym zachowuje się odstęp co najmniej 2 godzin. Szczegóły: Cynk a tetracykliny.
Witamina D
Witamina D3 (cholekalcyferol) jest prohormonem produkowanym skórnie pod wpływem UVB lub dostarczanym z dietą i suplementacją. Jej aktywna postać — kalcytriol — wiąże się z receptorem VDR obecnym na monocytach, makrofagach i limfocytach T, regulując ekspresję genów immunologicznych.
Witamina D przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego — EFSA, Rozp. (WE) nr 1924/2006. Receptory VDR na komórkach immunologicznych uczestniczą w regulacji aktywności fagocytarnej i produkcji peptydów przeciwdrobnoustrojowych (m.in. katelicydyny).
Dawkowanie: u dorosłych z niedoborem (25-OH-D3 poniżej 20 ng/ml) — zazwyczaj 1000–4000 IU/d. Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne zaleca profilaktyczną suplementację 800–2000 IU/d w miesiącach jesienno-zimowych. UL: 4000 IU/d.
Echinacea (jeżówka)
Echinacea obejmuje trzy gatunki stosowane tradycyjnie: E. purpurea, E. pallida i E. angustifolia. Surowce zawierają alkiloamidy, kwasy fenolowe (kwas cykoryniowy, echinakozydy) i polisacharydy o aktywności immunomodulującej w modelach in vitro i in vivo.
Echinacea nie posiada autoryzowanego oświadczenia zdrowotnego EFSA. Przegląd systematyczny Cochrane (Karsch-Völk i wsp., Cochrane Database Syst. Rev. 2014) obejmujący 24 randomizowane badania kliniczne wykazał niejednoznaczne wyniki: efekt był silnie zależny od zastosowanego preparatu (gatunek, organ rośliny, metoda ekstrakcji). Autorzy nie sformułowali wniosku o skuteczności w populacji ogólnej. Możliwe interakcje z lekami immunosupresyjnymi.
Dawkowanie: brak ustalonej standardowej dawki. Tradycyjnie stosuje się kuracje do 8–10 tygodni nieprzerwanie.
Czarny bez (Sambucus nigra)
Owoce czarnego bzu zawierają antocyjany (głównie cyjanidyno-3-glukozyd), kwercetynę i rutynę. W modelach laboratoryjnych obserwowano zdolność wyciągów do hamowania replikacji wybranych szczepów wirusowych in vitro oraz stymulacji cytokin przez makrofagi.
Sambucus nigra nie posiada autoryzowanego oświadczenia zdrowotnego EFSA. W kilku randomizowanych badaniach osoby stosujące standaryzowane wyciągi z bzu czarnego zgłaszały szybszy powrót do dobrego samopoczucia niż osoby z grupy kontrolnej (m.in. Tiralongo i wsp., Nutrients 2016) — dowody oceniane jako o niskiej pewności metodologicznej. Surowych owoców i liści bzu nie należy spożywać ze względu na obecność glikozydów cyjanogennych.
Dawkowanie: w badaniach stosowano zazwyczaj 600–900 mg/d standaryzowanego ekstraktu przez 2–5 dni.
Czosnek (Allium sativum)
Czosnek zawiera organiczne związki siarki — allina po rozdrobnieniu przekształca się w allicynę i jej pochodne. W badaniach przedklinicznych obserwowano aktywność allicyny wobec wybranych drobnoustrojów oraz stymulację aktywności komórek NK i makrofagów.
Czosnek nie posiada autoryzowanego oświadczenia zdrowotnego EFSA w zakresie odporności. Przegląd Cochrane (Lissiman i wsp., 2014) stwierdził brak wystarczających dowodów klinicznych dotyczących suplementów czosnku w tym kontekście. Wyższe dawki mogą nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych.
Dawkowanie: brak ustalonej dawki; w badaniach stosowano zazwyczaj 600–1200 mg/d sproszkowanego czosnku.