Ostrożność
Dowody: umiarkowany
fenytoina × witamina D3
Charakterystyka produktu leczniczego fenytoiny wskazuje, że lek może zaburzać metabolizm witaminy D, a przy niedostatecznej podaży witaminy D lub niedostatecznej ekspozycji na światło słoneczne może dojść do demineralizacji kości, hipokalcemii lub krzywicy. W części dotyczącej interakcji ta sama charakterystyka wymienia witaminę D wśród substancji, których działanie fenytoina osłabia. Odnotowuje też przypadki zmniejszenia gęstości mineralnej kości, osteopenii, osteoporozy oraz złamań u osób leczonych fenytoiną długotrwale, zaznaczając zarazem, że mechanizm wpływu leku na przemiany kostne nie został określony.
Postępowanie opisane w źródle: Jeśli przyjmujesz fenytoinę, nie ustalaj dawki witaminy D samodzielnie. Charakterystyka produktu leczniczego wskazuje, że przy niedostatecznej podaży witaminy D może dojść do demineralizacji kości, ale jej dawkę wyznacza lekarz prowadzący — on też decyduje o kontroli stężenia 25-hydroksywitaminy D. Przy wieloletnim leczeniu przeciwpadaczkowym uzasadniona jest ocena stanu kości pomiarem gęstości mineralnej — po pięciu latach terapii, a u kobiet po menopauzie jeszcze przed jej rozpoczęciem (Pack AM, Morrell MJ, Epilepsy Behav 2004;5 Suppl 2:S24-S29, PMID 15123008). Nie odstawiaj leku przeciwpadaczkowego.
Mechanizm
Mechanizm: Fenytoina indukuje wątrobowe enzymy cytochromu P450, w tym CYP3A4, który w wątrobie i jelicie cienkim dominuje w rozkładzie witaminy D do nieaktywnych metabolitów (Wakeman M. A literature review of the potential impact of medication on vitamin D status. Risk Manag Healthc Policy 2021;14:3357-3381, PMID 34421316). Jest to mechanizm wpływu na sam metabolizm witaminy D; charakterystyka produktu leczniczego zaznacza osobno, że mechanizm wpływu fenytoiny na przemiany kostne pozostaje nieustalony.
Źródło: Charakterystyka Produktu Leczniczego Phenytoinum WZF, 100 mg, tabletki — punkty 4.4, 4.5 i 4.8 (Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl). Wakeman M. A literature review of the potential impact of medication on vitamin D status. Risk Manag Healthc Policy 2021;14:3357-3381 (PMID 34421316). Pack AM, Morrell MJ. Epilepsy and bone health in adults. Epilepsy Behav 2004;5 Suppl 2:S24-S29 (PMID 15123008) — ocena gęstości mineralnej kości uzasadniona po pięciu latach leczenia przeciwpadaczkowego albo przed leczeniem u kobiet po menopauzie.
Potwierdza dokument urzędowy: „Fenytoina może zaburzać metabolizm witaminy D. W przypadku niedostatecznej suplementacji witaminy D lub ekspozycji na światło słoneczne może wystąpić demineralizacja kości, hipokalcemia lub krzywica.”
— Charakterystyka Produktu Leczniczego Phenytoinum WZF, 100 mg, tabletki, sekcja 4.4, Rejestr Produktów Leczniczych (URPL).
Ostrożność
Dowody: umiarkowany
karbamazepina × witamina D3
Charakterystyka produktu leczniczego karbamazepiny wymienia wśród bardzo rzadkich działań niepożądanych zaburzenia metabolizmu kostnego ze zmniejszeniem stężenia wapnia i 25-hydroksycholekalcyferolu (25-hydroksywitaminy D) w surowicy. Zaburzenia te sporadycznie prowadzą do uszkodzenia kości.
Postępowanie opisane w źródle: Jeśli przyjmujesz karbamazepinę, ustal z lekarzem prowadzącym dawkę witaminy D oraz to, czy potrzebna jest kontrola stężenia wapnia i 25-hydroksywitaminy D. Przy wieloletnim leczeniu przeciwpadaczkowym uzasadniona jest ocena stanu kości pomiarem gęstości mineralnej — po pięciu latach terapii, a u kobiet po menopauzie jeszcze przed jej rozpoczęciem (Pack AM, Morrell MJ, Epilepsy Behav 2004;5 Suppl 2:S24-S29, PMID 15123008). Nie odstawiaj leku przeciwpadaczkowego.
Mechanizm
Mechanizm: Karbamazepina indukuje wątrobowe enzymy cytochromu P450, w tym CYP3A4, który w wątrobie i jelicie cienkim dominuje w rozkładzie witaminy D do nieaktywnych metabolitów (Wakeman M. A literature review of the potential impact of medication on vitamin D status. Risk Manag Healthc Policy 2021;14:3357-3381, PMID 34421316).
Źródło: Charakterystyka Produktu Leczniczego Finlepsin, 200 mg, tabletki (karbamazepina) — punkt 4.8, Zaburzenia endokrynologiczne (Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl). Wakeman M. A literature review of the potential impact of medication on vitamin D status. Risk Manag Healthc Policy 2021;14:3357-3381 (PMID 34421316). Pack AM, Morrell MJ. Epilepsy and bone health in adults. Epilepsy Behav 2004;5 Suppl 2:S24-S29 (PMID 15123008) — ocena gęstości mineralnej kości uzasadniona po pięciu latach leczenia przeciwpadaczkowego albo przed leczeniem u kobiet po menopauzie.
Potwierdza dokument urzędowy: „zaburzenia metabolizmu kostnego (zmniejszenie stężenia wapnia i 25-hydroksycholekalcyferolu w surowicy), co w rzadkich przypadkach prowadzi do uszkodzenia kości (osteoporoza/osteomalacja)”
— Charakterystyka Produktu Leczniczego Finlepsin, 200 mg, tabletki (karbamazepina), sekcja 4.8, Rejestr Produktów Leczniczych (URPL).
Ostrożność
Dowody: umiarkowany
kortykosteroidy × witamina D3
Długotrwała steroidoterapia obniża poziom D3, zaburza wchłanianie wapnia i nasila osteoporozę. Pacjenci na sterydach wymagają wyższych dawek D3.
Postępowanie opisane w źródle: Przy steroidoterapii >3 mies.: D3 800–2000 IU/d + Ca. Kontrola 25(OH)D co 6 mies.
Mechanizm
Mechanizm: Glukokortykosteroidy zmniejszają ekspresję receptora witaminy D (VDR), hamują syntezę 1,25(OH)₂D₃ i bezpośrednio hamują wchłanianie Ca w jelitach.
Źródło: ACR 2017 Guideline for the Prevention and Treatment of Glucocorticoid-Induced Osteoporosis (suplementacja wit. D + Ca przy steroidoterapii). Zweryfikowane: mgr farm. Wojciech Kula, PWZF 11026068, 2026-07-01.
Ostrożność
Dowody: umiarkowany
ryfampicyna × witamina D3
Ryfampicyna silnie indukuje CYP3A4, który 4-hydroksyluje 25-hydroksywitaminę D3 do nieaktywnych metabolitów. Prowadzi to do przyspieszonego katabolizmu witaminy D i istotnego obniżenia jej poziomu (opisywana polekowa osteomalacja).
Postępowanie opisane w źródle: Monitoruj poziom 25(OH)D podczas terapii ryfampicyną. O ewentualnej zmianie dawki witaminy D3 rozstrzyga lekarz prowadzący — nie zwiększaj jej samodzielnie.
Mechanizm
Mechanizm: Indukcja CYP3A4 przez ryfampicynę nasila 4-hydroksylację 25(OH)D3 → szybszy rozkład aktywnych metabolitów witaminy D.
Źródło: J Bone Miner Res 2013 (PMID 23212742) — indukcja CYP3A4 → 4-hydroksylacja 25(OH)D3 → polekowa osteomalacja (rifampicyna). Zweryfikowane: mgr farm. Wojciech Kula, PWZF 11026068, 2026-07-01.
Ostrożność
Dowody: przeglad narracyjny
witamina D3 × Leki na padaczkę
Leki przeciwpadaczkowe pobudzające enzymy wątrobowe przyspieszają przemianę witaminy D do nieczynnych metabolitów. Przegląd piśmiennictwa wymienia w tej roli fenobarbital, prymidon, fenytoinę i karbamazepinę, wiążąc małe stężenia biologicznie czynnej witaminy D z indukcją mikrosomalnych enzymów wątrobowych. Skutkiem bywa hipokalcemia oraz zwiększone ryzyko małej masy kostnej i złamań.
Postępowanie opisane w źródle: Leczenie lekami przeciwpadaczkowymi pobudzającymi enzymy wątrobowe bywa powodem, dla którego lekarz zleca oznaczenie 25-OH-D3 i ustala wyższą podaż witaminy D niż profilaktyczna. Dawkowanie i częstość kontroli ustala lekarz prowadzący leczenie padaczki — nie należy zmieniać ich samodzielnie ani dobierać preparatu bez konsultacji.
Mechanizm
Mechanizm: Indukcja CYP24A1 przez leki zwiększa konwersję kalcydiolu do nieaktywnych metabolitów.
Źródło: Valsamis HA, Kanopoulou M, Halpern M, Zimmerman B. Antiepileptic drugs and bone metabolism. Nutr Metab (Lond) 2006;3:36 (PMID 16956398, pelny tekst PMC1586194) — PRZEGLAD narracyjny; cytat: "Low levels of biologically active vitamin D in patients on AEDs have been demonstrated in a number of studies, particularly with use of hepatic enzyme inducing medications like PB, PD, DPH and CBZ"
Ostrożność
Dowody: umiarkowany
witamina D3 × orlistat
Charakterystyka produktu leczniczego podaje, że leczenie orlistatem może zaburzać wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, czyli A, D, E oraz K. W badaniu u 17 nastolatków z otyłością, przyjmujących orlistat w dawce 120 mg trzy razy na dobę oraz preparat wielowitaminowy z witaminą D w dawce 400 j.m. na dobę, stężenie witaminy D obniżyło się istotnie już po miesiącu (p < 0,02), mimo tej suplementacji. Obserwację prowadzono przez 3 do 6 miesięcy. Poszczególne witaminy zachowywały się przy tym różnie. Doraźne wchłanianie retinolu nie zmieniło się istotnie, doraźne wchłanianie alfa-tokoferolu zmalało (p < 0,001), stężenia witamin A i E pozostały bez istotnych zmian, a stężenie witaminy K obniżyło się nieistotnie. Charakterystyka dodaje, że u większości pacjentów przyjmujących orlistat przez cztery lata stężenia witamin A, D, E i K pozostawały w granicach normy. Autorzy badania uznają za rozsądne kontrolowanie stężenia witaminy D u młodzieży przyjmującej orlistat nawet wtedy, gdy dostaje preparat wielowitaminowy.
Postępowanie opisane w źródle: Charakterystyka produktu leczniczego zaleca przyjmowanie preparatów wielowitaminowych co najmniej 2 godziny po orlistacie albo przed snem. Ta sama zasada odstępu dotyczy preparatu z samą witaminą D3, ponieważ przyczyną jest obecność orlistatu w jelicie razem z tłuszczem, w którym witamina się rozpuszcza. Jeśli przyjmujesz orlistat dłużej, poproś lekarza o kontrolę stężenia witaminy D. Nie odstawiaj orlistatu ani nie zmieniaj jego dawki samodzielnie.
Mechanizm
Mechanizm: Orlistat wiąże się z aktywnym miejscem serynowym lipazy żołądkowej i trzustkowej. Unieczynniony enzym nie hydrolizuje triglicerydów pokarmowych do wchłaniających się wolnych kwasów tłuszczowych i monoglicerydów. Bez nich nie powstają w dostatecznej ilości micele mieszane, które przenoszą rozpuszczalny w tłuszczach cholekalcyferol do komórek nabłonka jelita, więc część witaminy D3 pozostaje w niewchłoniętym tłuszczu. Mechanizm jest miejscowy i dotyczy wchłaniania, a nie metabolizmu witaminy.
Źródło: McDuffie JR i wsp., Pharmacotherapy 2002;22(7):814-822 (PMID 12126214); Charakterystyka Produktu Leczniczego Xenical, punkt 4.5 (EMA)
Potwierdza dokument urzędowy: „W przypadku zalecenia preparatów wielowitaminowych, należy polecić przyjmowanie ich co najmniej 2 godziny po przyjęciu orlistatu lub przed snem.”
— Charakterystyka Produktu Leczniczego Xenical (orlistat), kapsułki twarde, sekcja 4.5, Europejska Agencja Leków (EMA).
Ostrożność
Dowody: umiarkowany
witamina D3 × wapń
Jednoczesna suplementacja witaminy D i wapnia w wysokich dawkach może zwiększać ryzyko hiperkalcemii, kamicy nerkowej oraz objawów ze strony przewodu pokarmowego.
Postępowanie opisane w źródle: Nie przekraczać zalecanych dawek; przy łącznej suplementacji skonsultuj dawki z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie w chorobach nerek.
Mechanizm
Mechanizm: Witamina D nasila jelitowe wchłanianie wapnia — dodatkowa podaż wapnia może przekroczyć zdolności regulacyjne organizmu.
Źródło: Drug-Related Hypercalcemia (Endocrinol Metab Clin North Am 2021;50(4):743-752) PMID 34774245; Calcium and Vitamin D Supplementation and Kidney Stone Disease: a narrative review (Nutrients 2021;13(12)) PMID 34959915
Ostrożność
Dowody: charakterystyka produktu leczniczego
witamina D3 × żywice jonowymienne (cholestyramina) i olej parafinowy
Charakterystyka produktu leczniczego z cholekalcyferolem podaje, że jednoczesne leczenie żywicami jonowymiennymi, takimi jak cholestyramina, oraz lekami przeczyszczającymi w rodzaju oleju parafinowego może zmniejszać wchłanianie witaminy D z przewodu pokarmowego. Skutkiem nie jest zatrucie, lecz brak działania: osoba suplementuje witaminę D sumiennie i pozostaje w niedoborze, a przyczyny nie widać w żadnym objawie. Cholestyramina jest stosowana w zaburzeniach lipidowych i w świądzie przy zastoju żółci, olej parafinowy bywa przyjmowany przewlekle na zaparcia.
Postępowanie opisane w źródle: Jeśli przyjmujesz cholestyraminę albo olej parafinowy, zachowaj jak największy odstęp czasowy między nimi a witaminą D i ustal z lekarzem kontrolę jej stężenia we krwi. Przy długim stosowaniu tych leków konieczna bywa większa dawka witaminy D — o jej wielkości decyduje lekarz na podstawie wyniku badania, nie samopoczucie. Nie zwiększaj dawki samodzielnie.
Mechanizm
Mechanizm: Witamina D rozpuszcza się w tłuszczach i wchłania razem z nimi, w obecności kwasów żółciowych. Cholestyramina wiąże kwasy żółciowe w świetle jelita i wyłącza je z tego procesu. Olej parafinowy nie wchłania się, a rozpuszcza w sobie witaminy z tej grupy i wyprowadza je z kałem. Obie drogi prowadzą do tego samego: podana dawka nie dociera do krążenia.
Źródło: Charakterystyka Produktu Leczniczego Cholecalciferol IBSA, Rejestr Produktów Leczniczych, rekord 48162, punkt 4.5: „Żywice jonowymienne i środki przeczyszczające. Jednoczesne leczenie żywicami jonowymiennymi, takimi jak cholestyramina, lekami przeczyszczającymi, takimi jak olej parafinowy może zmniejszać wchłanianie witaminy D z przewodu pokarmowego”. Ta sama klasa mechanizmu stoi za podpisanymi już w tej bazie parami: 202 (cholestyramina z witaminą K2) i 454 (witamina B12 z cholestyraminą).
Potwierdza dokument urzędowy: „Jednoczesne leczenie żywicami jonowymiennymi, takimi jak cholestyramina, lekami przeczyszczającymi, takimi jak olej parafinowy może zmniejszać wchłanianie witaminy D z przewodu pokarmowego.”
— Charakterystyka Produktu Leczniczego Cholecalciferol IBSA (Cholecalciferolum), roztwór doustny, sekcja 4.5, Rejestr Produktów Leczniczych (URPL).
Ostrożność
Dowody: charakterystyka produktu leczniczego
witamina D3 × izoniazyd
Charakterystyka produktu leczniczego z cholekalcyferolem podaje, że izoniazyd może zmniejszać skuteczność cholekalcyferolu przez hamowanie jego przemiany metabolicznej. Izoniazyd jest podstawowym lekiem przeciwgruźliczym, przyjmowanym przez wiele miesięcy, często razem z ryfampicyną — a ryfampicyna osłabia witaminę D drugą drogą, przez pobudzenie enzymów wątrobowych. Przy takim leczeniu obie drogi działają jednocześnie. Niedobór witaminy D w gruźlicy ma znaczenie dodatkowe: choroba sama sprzyja ubytkowi masy kostnej.
Postępowanie opisane w źródle: Jeśli przyjmujesz izoniazyd, powiedz lekarzowi prowadzącemu leczenie o witaminie D i ustal z nim kontrolę jej stężenia we krwi. Dawkę dobiera lekarz na podstawie wyniku badania — przy tym leczeniu może być wyższa niż zwykle. Bóle kostne i mięśniowe, osłabienie siły mięśni oraz skurcze wymagają zgłoszenia lekarzowi, a nie samodzielnego zwiększania dawki.
Mechanizm
Mechanizm: Cholekalcyferol nie jest czynny w postaci, w jakiej się go przyjmuje. W wątrobie powstaje z niego 25-hydroksywitamina D, a w nerkach — przy udziale 1-hydroksylazy — postać właściwie działająca, czyli 1,25-dihydroksywitamina D. Charakterystyka wskazuje, że izoniazyd hamuje tę aktywację metaboliczną. Stężenie postaci czynnej maleje mimo prawidłowego przyjmowania suplementu.
Źródło: Charakterystyka Produktu Leczniczego Cholecalciferol IBSA, Rejestr Produktów Leczniczych, rekord 48162, punkt 4.5: „Izoniazyd. Izoniazyd może zmniejszać skuteczność cholekalcyferolu w wyniku hamowania aktywacji metabolicznej cholekalcyferolu”. Druga droga osłabienia przy tym samym schemacie leczenia: „Ryfampicyna może zmniejszać skuteczność cholekalcyferolu, w wyniku indukcji enzymów wątrobowych” (ten sam punkt; para 242 w tej bazie).
Potwierdza dokument urzędowy: „Izoniazyd może zmniejszać skuteczność cholekalcyferolu w wyniku hamowania aktywacji metabolicznej cholekalcyferolu.”
— Charakterystyka Produktu Leczniczego Cholecalciferol IBSA (Cholecalciferolum), roztwór doustny, sekcja 4.5, Rejestr Produktów Leczniczych (URPL).
