Witamina D
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Przewodnik praktyczny: Witamina D3 — dawkowanie i formy
Wzór sumaryczny: C27H44O · PubChem CID 5280795
Jak działa
Witamina D występuje jako cholekalcyferol (D3) i ergokalcyferol (D2); stan zaopatrzenia organizmu odzwierciedla stężenie 25(OH)D w surowicy.
Cholekalcyferol powstaje w skórze pod wpływem promieniowania ultrafioletowego B, a z pożywienia i preparatów wchłania się w jelicie razem z tłuszczami. Następnie jest hydroksylowany w wątrobie do 25-hydroksywitaminy D [25(OH)D], czyli głównej postaci krążącej i wskaźnika zaopatrzenia, a w nerkach do 1,25-dihydroksywitaminy D. Zapasy odkładają się głównie w tkance tłuszczowej i w mięśniach (EFSA, 2016).
Jako witamina rozpuszczalna w tłuszczach kumuluje się w organizmie, dlatego jej podaż rozpatruje się w skali tygodni i miesięcy, nie jednej porcji. Witaminę D niesie także tran, czyli olej z wątroby dorsza. Porcje z kilku produktów sumują się, więc tran liczy się do dziennej podaży razem z preparatem jednoskładnikowym i multiwitaminą. Wytyczne dla populacji polskiej wskazują cholekalcyferol jako postać pierwszego wyboru (Płudowski i wsp., Nutrients 2023;15(3):695).
Oświadczeń wymienionych niżej wolno używać wyłącznie przy produktach będących przynajmniej źródłem witaminy D w rozumieniu załącznika do rozporządzenia (WE) nr 1924/2006. Dla suplementu diety oznacza to co najmniej 0,75 µg w zalecanej porcji dziennej, czyli 15% referencyjnej wartości spożycia z etykiety, wynoszącej 5 µg (rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII i art. 29 ust. 1 lit. a; dyrektywa 2002/46/WE, art. 8). Referencyjna wartość spożycia służy wyłącznie wyliczaniu procentów na etykiecie i jest niższa niż wystarczające spożycie wskazane przez EFSA, o którym mowa w części o dawkowaniu. Próg 0,75 µg pozwala użyć oświadczenia, lecz odpowiada jednej dwudziestej wystarczającego spożycia.
Wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych podaje dla witaminy D siedem osobnych brzmień, przytoczonych tu dosłownie (rozporządzenie (UE) nr 432/2012, załącznik). Witamina D pomaga w prawidłowym wchłanianiu/wykorzystywaniu wapnia i fosforu. Witamina D pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu wapnia we krwi. Witamina D pomaga w utrzymaniu zdrowych kości. Witamina D pomaga w utrzymaniu zdrowych zębów. Witamina D pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni. Witamina D pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego. Witamina D bierze udział w procesie podziału komórek.
Synteza skórna zależy od nasłonecznienia i w polskiej szerokości geograficznej ustaje na znaczną część roku. Wytyczne dla populacji polskiej podają, że przy opalaniu odsłoniętych przedramion i nóg przez 30–45 minut między godziną 10 a 15, bez filtra przeciwsłonecznego, od maja do końca września suplementacja cholekalcyferolem u zdrowych osób dorosłych nie jest konieczna — pozostaje jednak zalecana i bezpieczna. Jeżeli te warunki nie są spełnione, wytyczne zalecają suplementację przez cały rok; dla dzieci w wieku od 4 do 10 lat podany czas ekspozycji wynosi 15–30 minut. Ta sama praca podaje, że dawka promieniowania UVB spada w Polsce zimą niemal do zera na około sześć miesięcy w roku (Płudowski i wsp., Nutrients 2023;15(3):695). Dawkowanie omówiono w osobnej części.
Wymienione działania odnoszą się do prawidłowych funkcji organizmu, nie do leczenia chorób. Zakres bezpiecznego spożycia oraz granice stosowania omówiono w częściach o dawkowaniu, przeciwwskazaniach i ostrzeżeniach.
Źródła w diecie i niedobór
Z pożywienia witamina D3 pochodzi głównie z produktów zwierzęcych: tłustych ryb, podrobów — zwłaszcza wątroby — mięsa i jego przetworów oraz żółtek jaj. Najwięcej zawierają ryby, w szczególności gatunki tłuste oraz ich wątroby. Zawartość nie jest stała: w żółtku zależy od paszy kur, a w przetworach mięsnych od paszy zwierząt, zawartości tłuszczu w produkcie i szerokości geograficznej, na której zwierzęta się pasły (EFSA, 2016).
Ilość witaminy D powstającej w skórze zmienia się nie tylko z porą roku, ale i między osobami. Wytwarzanie słabnie z wiekiem, a przy ciemniejszej karnacji jest mniejsze niż przy jasnej, ponieważ melanina pochłania część promieniowania. Zmniejszają je również ubranie zakrywające ciało, filtry przeciwsłoneczne i krótki czas spędzany na dworze, a całkowite zachmurzenie potrafi osłabić promieniowanie UVB nawet o 99 procent. Niskie stężenia opisywano u osób starszych o małej ekspozycji na słońce, w tym przebywających w placówkach opiekuńczych i w szpitalach (EFSA za WHO/FAO, 2016).
Dawkowanie
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności określa dla osób dorosłych wystarczające spożycie witaminy D na poziomie 15 µg (600 j.m.) na dobę (EFSA, 2016). W 2023 roku panel EFSA utrzymał górny tolerowany poziom spożycia dla osób dorosłych, w tym kobiet w ciąży i karmiących piersią, na 100 µg (4000 j.m.) równoważnika witaminy D na dobę; ta sama wartość obowiązuje młodzież w wieku od 11 do 17 lat, a dla dzieci w wieku od 1 do 10 lat limit wynosi 50 µg (2000 j.m.) na dobę ze względu na mniejszą masę ciała. Punktem krytycznym, z którego wyprowadzono limit, jest utrzymująca się hiperkalciuria, uznana za wcześniejszy sygnał nadmiaru niż utrzymująca się hiperkalcemia. Porcje dzienne preparatów dostępnych bez recepty mieszczą się zwykle w przedziale od 1000 do 4000 j.m., więc porcja 4000 j.m. odpowiada całemu limitowi dla osoby dorosłej, a 2000 j.m. jego połowie. Łączenie kilku produktów zawierających witaminę D, na przykład preparatu jednoskładnikowego z wielowitaminowym lub z tranem, może limit przekroczyć. W Polsce maksymalna zawartość witaminy D w suplemencie diety wynosi 2000 j.m. (50 µg) w preparatach przeznaczonych dla zdrowych osób dorosłych do 75. roku życia oraz 4000 j.m. (100 µg) w preparatach przeznaczonych wyłącznie dla osób zdrowych powyżej 75. roku życia; oznakowanie musi jednoznacznie wskazywać grupę odbiorców (uchwała nr 1/2021 Zespołu do spraw Suplementów Diety). Porcja 4000 j.m. mieści się zatem w unijnym limicie, ale na polskim rynku jest przewidziana dla węższej grupy niż ogół osób dorosłych. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety są stanowiskiem organu doradczego, nie rozporządzeniem; to na nich opiera się jednak nadzór sanitarny wobec produktów zgłaszanych do obrotu w Polsce.
Przeciwwskazania
Nie stosować w przypadku nadwrażliwości na którykolwiek składnik preparatu ani przy hiperwitaminozie D. Preparatów z witaminą D nie stosuje się przy podwyższonym stężeniu wapnia we krwi lub w moczu oraz w chorobach i stanach do nich prowadzących, takich jak szpiczak, przerzuty nowotworu do kości i pierwotna nadczynność przytarczyc, a także przy kamicy nerkowej i zwapnieniu nerek oraz przy ciężkich zaburzeniach czynności nerek i niewydolności nerek — tak brzmią przeciwwskazania w charakterystyce leczniczych preparatów cholekalcyferolu. Przy łagodniejszych zaburzeniach czynności nerek witaminę D stosuje się ostrożnie, kontrolując stężenie wapnia i fosforanów, ze względu na ryzyko zwapnienia tkanek miękkich. Ostrożności wymaga sarkoidoza, w której rośnie przekształcanie witaminy D do postaci aktywnej, a także pozostałe choroby ziarniniakowe, w tym gruźlica, oraz niektóre chłoniaki i uwarunkowane genetycznie zaburzenia przemiany witaminy D z opisywanymi mutacjami genów CYP24A1 i SLC34A1. Przyjmowanie porcji przekraczających górny tolerowany poziom spożycia, czyli 100 µg (4000 j.m.) na dobę dla osób dorosłych, wymaga zalecenia lekarza i kontroli. Przed rozpoczęciem suplementacji należy sprawdzić, czy witamina D nie występuje już w innych stosowanych produktach — sumowanie porcji z kilku źródeł łatwo prowadzi do przekroczenia limitu. Kobiety w ciąży i karmiące piersią oraz osoby przyjmujące leki na stałe powinny ustalić dawkowanie z lekarzem lub farmaceutą.
Ciąża i karmienie piersią
Wystarczające spożycie witaminy D dla kobiet w ciąży i karmiących piersią Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności ustalił na tym samym poziomie co dla pozostałych osób dorosłych, czyli 15 µg, to jest 600 j.m. na dobę (EFSA, 2016). Tak samo jest z górnym tolerowanym poziomem spożycia: wartość 100 µg, czyli 4000 j.m. na dobę, obejmuje również te grupy (EFSA, 2023). Obie odnoszą się do łącznej podaży ze wszystkich źródeł, nie do porcji preparatu.
Urząd zaznacza przy tym, że wyliczenie oparto na warunkach minimalnej syntezy skórnej. Przy ekspozycji na słońce zapotrzebowanie na witaminę D z diety jest mniejsze i może być bliskie zeru.
Dawkowanie w ciąży i podczas karmienia piersią ustala się z lekarzem.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Witamina D rozpuszcza się w tłuszczach i kumuluje w organizmie, dlatego skutki nadmiaru narastają powoli i przez długi czas mogą pozostać niezauważone. Przewlekłe przyjmowanie ilości przekraczających górny tolerowany poziom spożycia prowadzi do nadmiernego wydalania wapnia z moczem, a następnie do podwyższonego stężenia wapnia we krwi. W piśmiennictwie opisywane objawy nadmiaru to zmęczenie, osłabienie, splątanie, trudności z koncentracją, senność i apatia, wymioty, zaparcia, wielomocz oraz wzmożone pragnienie, a także skrócenie odstępu QT w zapisie EKG. Za stężenie toksyczne przyjmuje się 25(OH)D powyżej 100 ng/ml, a objawy opisywano zwykle przy wartościach powyżej 150–200 ng/ml. Przyjmowanie wysokich porcji bez oznaczenia stężenia 25(OH)D w surowicy nie daje dodatkowych korzyści. Nie należy łączyć kilku preparatów zawierających witaminę D ani przekraczać porcji zalecanej przez producenta. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety ani leczenia.
Interakcje z lekami. Tiazydowe leki moczopędne zmniejszają wydalanie wapnia z moczem, co przy jednoczesnej podaży witaminy D zwiększa ryzyko hiperkalcemii i wymaga kontroli stężenia wapnia we krwi. Hiperkalcemia nasila toksyczność glikozydów nasercowych, dlatego przy ich stosowaniu zaleca się monitorowanie EKG i stężenia wapnia. Żywice jonowymienne, na przykład kolestyramina, oraz środki przeczyszczające typu oleju parafinowego zmniejszają wchłanianie witaminy D z przewodu pokarmowego. Ryfampicyna, fenytoina i barbiturany przyspieszają metabolizm cholekalcyferolu i mogą osłabiać jego działanie. Aktynomycyna i przeciwgrzybicze pochodne imidazolu hamują nerkową 1-alfa-hydroksylazę, czyli enzym przekształcający 25-hydroksywitaminę D w postać aktywną. Kortykosteroidy zmniejszają wchłanianie wapnia. Powyższe zestawienie pochodzi z charakterystyki leczniczych preparatów cholekalcyferolu i nie zastępuje konsultacji — przy lekach przyjmowanych na stałe dawkowanie należy omówić z lekarzem lub farmaceutą.
Źródła
10.2903/j.efsa.2016.4547 (EFSA 2016, wystarczające spożycie 15 µg/d); 10.2903/j.efsa.2023.8145 (EFSA 2023, UL 100 µg/d, punkt krytyczny: utrzymująca się hiperkalciuria); 10.3389/fendo.2018.00246 (objawy nadmiaru, nadwrażliwość na witaminę D); ChPL Calcium + Cholecalciferol Béres 600 mg + 800 IU, pkt 4.3, 4.4 i 4.5 — rejestr RPL, produkt 43484 (przeciwwskazania i interakcje cholekalcyferolu); 10.3390/nu15030695 (Płudowski i wsp., Nutrients 2023;15(3):695 — wytyczne suplementacji dla populacji polskiej: warunki ekspozycji słonecznej, cholekalcyferol jako postać pierwszego wyboru); Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 — wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych, CELEX 02012R0432-20240819; Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006, załącznik — oświadczenia żywieniowe; Rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII i art. 29 ust. 1 lit. a; 10.2903/j.efsa.2016.4547 — wystarczające spożycie dla kobiet w ciąży i karmiących takie samo jak dla pozostałych osób dorosłych, wraz z zastrzeżeniem o minimalnej syntezie skórnej
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2016.4547 · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2023.8145 · https://doi.org/10.3389/fendo.2018.00246 · https://doi.org/10.3390/nu15030695 · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20240819/
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.