Witamina K (K1 i K2)
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Przewodnik praktyczny: Witamina K - rola, formy K1/K2 i interakcje
Wzór sumaryczny: C31H46O2 · PubChem CID 5284607
Jak działa
Witamina K występuje jako filochinon (witamina K1), którego bogatym źródłem są zielone warzywa liściaste, oraz jako menachinony (witamina K2, m.in. MK-7), powstające w wyniku fermentacji i syntezy bakteryjnej. Jest niezbędna do prawidłowego krzepnięcia krwi i uczestniczy w gospodarce wapniowej kości. Wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych, ustanowiony rozporządzeniem Komisji (UE) nr 432/2012, ujmuje te funkcje w brzmieniach „Witamina K przyczynia się do prawidłowego krzepnięcia krwi” oraz „Witamina K pomaga w utrzymaniu zdrowych kości”; oba oświadczenia mogą być stosowane wyłącznie w odniesieniu do żywności będącej przynajmniej źródłem witaminy K. Witamina K osłabia działanie doustnych leków przeciwzakrzepowych będących antagonistami witaminy K.
Źródła w diecie i niedobór
Filochinon jest w diecie dominującą postacią witaminy K. Najwięcej zawierają go ciemnozielone warzywa liściaste — szpinak, sałaty i inne rośliny sałatowe — około 60–365 µg w 100 g, oraz warzywa kapustne, około 80–585 µg w 100 g; mniejsze ilości, rzędu 25–60 µg w 100 g, wnoszą niektóre oleje z nasion i tłuszcze roślinne do smarowania. Menachinony występują przede wszystkim w produktach zwierzęcych: w podrobach, mięsie i drobiu, w serach i innych produktach mlecznych oraz w żółtkach jaj. Bardzo bogatym źródłem menachinonu MK-7 jest natto, potrawa z fermentowanej soi — około 850–1000 µg w 100 g. Podane zakresy są szerokie, ponieważ zawartość w tym samym produkcie bywa bardzo zmienna (EFSA, 2017). Osoby przyjmujące doustne leki przeciwzakrzepowe powinny pamiętać, że dla kontroli leczenia znaczenie ma stałość spożycia tych produktów; opisano to w częściach o przeciwwskazaniach i ostrzeżeniach.
Filochinon wchłania się w jelicie w obecności tłuszczu pochodzącego z pożywienia, dlatego posiłek ma znaczenie dla przyswojenia. U zdrowych osób dorosłych objawowy niedobór rozwija się powoli — przy spożyciu poniżej 10 µg na dobę potrzeba na to ponad dwóch do trzech tygodni. Częstość krwawień z niedoboru witaminy K u niemowląt spada po 12. tygodniu życia, a samoistne krwawienia po tym wieku zdarzają się rzadko i z reguły dotyczą osób z zaburzeniami wchłaniania tłuszczów. Osobnym zagadnieniem są noworodki, u których mała pula ustrojowa witaminy K i niska jej zawartość w mleku kobiecym sprzyjają krwawieniom; z tego powodu standardem opieki nad noworodkiem jest podanie filochinonu w dawce farmakologicznej, doustnie lub domięśniowo. Jest to postępowanie lekarskie prowadzone w opiece nad noworodkiem, a nie suplementacja — suplementów diety nie podaje się niemowlętom bez zalecenia lekarza. Górnego tolerowanego poziomu spożycia dla witaminy K nie ustalono (EFSA, 2017).
Dawkowanie
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ustalił w 2017 r. wystarczające spożycie (AI) witaminy K na 70 µg/dobę dla osób dorosłych, w tym dla kobiet w okresie ciąży i laktacji. Dla młodszych grup wartości są niższe — m.in. 65 µg/dobę dla młodzieży w wieku 15–17 lat, 45 µg/dobę dla dzieci w wieku 11–14 lat oraz 10 µg/dobę dla niemowląt w wieku 7–11 miesięcy. Wartości referencyjne ustalono dla witaminy K bez rozróżnienia jej poszczególnych form. Odnoszą się one do całodziennego spożycia z dietą, a nie do porcji preparatu. Górnego tolerowanego poziomu spożycia dla witaminy K nie ustalono. Komitet Naukowy do spraw Żywności stwierdził brak danych pozwalających wyznaczyć taką wartość liczbowo (SCF, 4 kwietnia 2003 r.). W Polsce maksymalną zawartość witaminy K w suplemencie diety ustalono natomiast na 200 µg w zalecanej do spożycia dziennej porcji (uchwała nr 2/2020 Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym). Przy braku wartości unijnej to ona jest jedynym progiem odniesienia dla produktu zgłaszanego do obrotu w Polsce. Zespół rekomenduje przy tym oznakowanie: produkt nie powinien być spożywany przez osoby przyjmujące środki przeciwzakrzepowe zawierające antagonistów witaminy K, na przykład warfarynę lub acenokumarol. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety są stanowiskiem organu doradczego, nie rozporządzeniem; to na nich opiera się jednak nadzór sanitarny wobec produktów zgłaszanych do obrotu w Polsce.
Przeciwwskazania
Osoby przyjmujące doustne leki przeciwzakrzepowe z grupy antagonistów witaminy K nie powinny rozpoczynać ani przerywać suplementacji witaminy K bez konsultacji z lekarzem — zmiana podaży w obu kierunkach wpływa na kontrolę leczenia. Przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na którykolwiek ze składników preparatu. W okresie ciąży i laktacji, w chorobach przewlekłych oraz przy jednoczesnym przyjmowaniu innych leków stosowanie preparatu należy uzgodnić z lekarzem lub farmaceutą.
Ciąża i karmienie piersią
Wystarczające spożycie witaminy K Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności określił na 70 µg na dobę dla osób dorosłych i objął tą wartością również kobiety w ciąży oraz karmiące piersią (EFSA, 2017). Wartość odnosi się do całodziennej diety, nie do porcji preparatu.
Górnego tolerowanego poziomu spożycia dla witaminy K nie ustalono.
Zastrzeżenie najważniejsze dla tych okresów nie dotyczy samej ciąży, lecz leków: witamina K osłabia działanie doustnych leków przeciwzakrzepowych z grupy antagonistów witaminy K, a wahania jej spożycia zaburzają kontrolę leczenia. Osoba przyjmująca takie leki nie rozpoczyna ani nie przerywa suplementacji bez konsultacji z lekarzem. Stosowanie preparatu w ciąży i podczas karmienia piersią uzgadnia się z lekarzem lub farmaceutą.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Witamina K wchodzi w istotną interakcję z doustnymi lekami przeciwzakrzepowymi z grupy antagonistów witaminy K (np. warfaryną, acenokumarolem) — osłabia ich działanie, a wahania spożycia mogą zaburzać kontrolę leczenia. Nie należy przekraczać zalecanej dziennej porcji podanej na opakowaniu produktu. Suplement diety nie zastępuje zróżnicowanej diety ani zdrowego trybu życia.
Źródła
10.2903/j.efsa.2017.4780; Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 (zał., wpisy „Witamina K”)
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.