Fenytoina wchodzi w udokumentowane interakcje z: piperyna (czarny pieprz), witamina D3, kwas foliowy. Poniżej 3 interakcji — mechanizm, zalecenie i źródło dla każdej.
Wysokie ryzyko
Dowody: umiarkowany
piperyna (czarny pieprz) × fenytoina
Fenytoina ma wąskie okno terapeutyczne, a jej stężenie rośnie nieproporcjonalnie do dawki, więc nawet niewielki wzrost wchłaniania może mieć znaczenie kliniczne. W badaniu z udziałem 20 chorych na padaczkę, leczonych fenytoiną w stałych dawkach, pojedyncza dawka 20 mg piperyny istotnie zwiększyła pole pod krzywą stężenia leku oraz jego stężenie maksymalne (Phytother Res 2006, PMID 16767797). Suplementy zawierają zwykle od 1 do 10 mg piperyny na porcję, czyli mniej niż podano w badaniu, a wpływu takich ilości nie oceniano.
Zalecenie: Nie łączyć suplementów zawierających piperynę z fenytoiną bez konsultacji z lekarzem. Przy jednoczesnym stosowaniu wskazane jest monitorowanie stężenia leku.
Mechanizm i źródło
Mechanizm: Fenytoina jest rozkładana głównie przez izoenzymy CYP2C9 i CYP2C19, a nie przez CYP3A4. Autorzy badania wiążą wzrost jej stężenia ze zwiększonym wchłanianiem, a nie z wolniejszym rozkładem leku. Piperyna hamuje glikoproteinę P, czyli białko wypompowujące wchłonięte substancje z komórek jelita z powrotem do światła przewodu pokarmowego, więc do krwi przedostaje się większa część przyjętej dawki. Objawy przedawkowania fenytoiny to między innymi oczopląs, niezborność ruchów, zaburzenia mowy i senność.
Źródło: Pattanaik S i wsp. Effect of piperine on the steady-state pharmacokinetics of phenytoin in patients with epilepsy. Phytother Res 2006 (PMID 16767797); wniosek autorów: „piperine enhanced the bioavailability of phenytoin significantly, possibly by increasing the absorption”.
Ostrożność
Dowody: umiarkowany
fenytoina × witamina D3
Charakterystyka produktu leczniczego fenytoiny wskazuje, że lek może zaburzać metabolizm witaminy D, a przy niedostatecznej podaży witaminy D lub niedostatecznej ekspozycji na światło słoneczne może dojść do demineralizacji kości, hipokalcemii lub krzywicy. W części dotyczącej interakcji ta sama charakterystyka wymienia witaminę D wśród substancji, których działanie fenytoina osłabia. Odnotowuje też przypadki zmniejszenia gęstości mineralnej kości, osteopenii, osteoporozy oraz złamań u osób leczonych fenytoiną długotrwale, zaznaczając zarazem, że mechanizm wpływu leku na przemiany kostne nie został określony.
Zalecenie: Jeśli przyjmujesz fenytoinę, nie ustalaj dawki witaminy D samodzielnie. Charakterystyka produktu leczniczego wskazuje, że przy niedostatecznej podaży witaminy D może dojść do demineralizacji kości, ale jej dawkę wyznacza lekarz prowadzący — on też decyduje o kontroli stężenia 25-hydroksywitaminy D. Przy wieloletnim leczeniu przeciwpadaczkowym uzasadniona jest ocena stanu kości pomiarem gęstości mineralnej — po pięciu latach terapii, a u kobiet po menopauzie jeszcze przed jej rozpoczęciem (Pack AM, Morrell MJ, Epilepsy Behav 2004;5 Suppl 2:S24-S29, PMID 15123008). Nie odstawiaj leku przeciwpadaczkowego.
Mechanizm i źródło
Mechanizm: Fenytoina indukuje wątrobowe enzymy cytochromu P450, w tym CYP3A4, który w wątrobie i jelicie cienkim dominuje w rozkładzie witaminy D do nieaktywnych metabolitów (Wakeman M. A literature review of the potential impact of medication on vitamin D status. Risk Manag Healthc Policy 2021;14:3357-3381, PMID 34421316). Jest to mechanizm wpływu na sam metabolizm witaminy D; charakterystyka produktu leczniczego zaznacza osobno, że mechanizm wpływu fenytoiny na przemiany kostne pozostaje nieustalony.
Źródło: Charakterystyka Produktu Leczniczego Phenytoinum WZF, 100 mg, tabletki — punkty 4.4, 4.5 i 4.8 (Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, leki.urpl.gov.pl). Wakeman M. A literature review of the potential impact of medication on vitamin D status. Risk Manag Healthc Policy 2021;14:3357-3381 (PMID 34421316). Pack AM, Morrell MJ. Epilepsy and bone health in adults. Epilepsy Behav 2004;5 Suppl 2:S24-S29 (PMID 15123008) — ocena gęstości mineralnej kości uzasadniona po pięciu latach leczenia przeciwpadaczkowego albo przed leczeniem u kobiet po menopauzie.
Potwierdza dokument urzędowy: „Fenytoina może zaburzać metabolizm witaminy D. W przypadku niedostatecznej suplementacji witaminy D lub ekspozycji na światło słoneczne może wystąpić demineralizacja kości, hipokalcemia lub krzywica.”
— Charakterystyka Produktu Leczniczego Phenytoinum WZF, 100 mg, tabletki, sekcja 4.4, Rejestr Produktów Leczniczych (URPL).
Ostrożność
Dowody: umiarkowany
fenytoina × kwas foliowy
Fenytoina upośledza wchłanianie folianów i przyspiesza ich katabolizm → niedobór (ryzyko wad cewy nerwowej przy ciąży). Jednocześnie wysokie dawki kwasu foliowego mogą obniżać stężenie fenytoiny przez CYP2C9.
Zalecenie: Suplementacja 0,4–0,8 mg/d jest wskazana. >1 mg/d – monitoruj poziom fenytoiny. Kobiety w wieku rozrodczym: koniecznie.
Mechanizm i źródło
Mechanizm: Fenytoina → ↓foliany; kwas foliowy w dawkach >1 mg/d → możliwe ↓fenytoina przez ↑metabolizm.
Źródło: Reynolds EH, Lancet 1967 (klasyczna); Mattson RH et al., N Engl J Med 1973