Kwas foliowy i foliany (witamina B9)
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Wzór sumaryczny: C19H19N7O6 · PubChem CID 135398658
Jak działa
Foliany to grupa związków występujących naturalnie w żywności, określana zbiorczo jako witamina B9; kwas foliowy jest ich postacią syntetyczną, stosowaną w suplementach i w żywności wzbogacanej. Uczestniczą w syntezie DNA, podziałach komórkowych oraz w przemianie homocysteiny. Niedobór folianów, podobnie jak niedobór witaminy B12, prowadzi do niedokrwistości megaloblastycznej, w której krwinki czerwone są powiększone i mają nieprawidłowe jądra.
Źródła w diecie i niedobór
Foliany występują w wielu produktach, ale niewiele z nich jest szczególnie bogatym ich źródłem. Najwięcej mają ciemnozielone warzywa liściaste, nasiona roślin strączkowych, pomarańcze i grejpfruty wraz z sokami z tych owoców, orzeszki ziemne oraz migdały. Mięso zawiera ich na ogół niewiele, wyjątkiem są podroby — wątroba i nerki, w których folianów jest szczególnie dużo. Bogatym źródłem są też drożdże piekarskie. Przetwarzanie i gotowanie powodują znaczne straty folianów (EFSA, 2014).
Osobną sprawą jest to, co faktycznie wnosi najwięcej do całodziennej podaży. Produkty niebędące bogatym źródłem folianów, ale spożywane w dużych ilościach — ziemniaki i przetwory mleczne — mają w niej znaczący udział; w badaniu irlandzkim największy wkład dawały warzywa i potrawy z warzyw, ziemniaki i ich przetwory oraz pieczywo z mąki razowej. W krajach, w których wzbogacanie żywności kwasem foliowym jest dobrowolne, główne źródło samego kwasu foliowego w diecie stanowią produkty wzbogacane, przede wszystkim płatki śniadaniowe i część tłuszczów do smarowania pieczywa (EFSA, 2014).
Dane o spożyciu folianów w Europie są trudne do porównywania między krajami: badania różnią się sposobem przeliczania na równoważnik folianów, a część z nich nie uwzględnia kwasu foliowego przyjmowanego z suplementów. Z badań podających spożycie w równoważnikach wynika, że u dorosłych mieściło się ono w przedziale od 170 do 542 µg na dobę, u młodzieży od 208 do 340 µg, u dzieci od 4. do 13. roku życia od 120 do 272 µg, u małych dzieci od 111 do 128 µg, a u niemowląt w drugim półroczu życia wynosiło około 70 µg na dobę. Są to wartości średnie albo środkowe z nielicznych badań, nie zaś spożycie typowe dla całej populacji (EFSA, 2014).
Dawkowanie
Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności ustalił referencyjne spożycie folianów dla osób dorosłych na 330 µg równoważnika folianów na dobę; w ciąży wynosi ono 600 µg, a w okresie karmienia piersią 500 µg (EFSA, 2014). Równoważnik obejmuje obie postacie i uwzględnia różnicę w ich wchłanianiu: 1 µg kwasu foliowego z suplementu lub z żywności wzbogacanej odpowiada 1,7 µg równoważnika. Górny tolerowany poziom spożycia wynosi 1000 µg na dobę dla osób dorosłych i jest taki sam w Unii Europejskiej oraz w Stanach Zjednoczonych. Limit dotyczy wyłącznie kwasu foliowego z suplementów i żywności wzbogacanej, nie zaś folianów naturalnie obecnych w żywności. Około 5% osób w wieku od 51 do 70 lat oraz mężczyzn po 70. roku życia przekracza tę wartość, głównie za sprawą suplementów. W Polsce maksymalną zawartość kwasu foliowego w suplemencie diety ustalono na 600 µg w zalecanej do spożycia dziennej porcji, a w produktach oznaczonych jako przeznaczone dla kobiet w ciąży — na 800 µg (uchwała nr 7/2019 Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym). Wartość krajowa jest niższa od podanego wyżej górnego tolerowanego poziomu spożycia wynoszącego 1000 µg na dobę; limit unijny obejmuje łączną podaż z suplementów i żywności wzbogacanej, krajowy dotyczy samego preparatu. Przy zawartości 800 µg Zespół rekomenduje oznakowanie: u kobiet w ciąży stosować po konsultacji z lekarzem. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety są stanowiskiem organu doradczego, nie rozporządzeniem; to na nich opiera się jednak nadzór sanitarny wobec produktów zgłaszanych do obrotu w Polsce.
Przeciwwskazania
Nie stosować w przypadku nadwrażliwości na którykolwiek składnik preparatu. Osoby przyjmujące metotreksat powinny skonsultować suplementację z lekarzem, ponieważ lek ten jest antagonistą folianów. W trakcie leczenia choroby nowotworowej decyzję podejmuje onkolog, gdyż foliany mogą osłabiać przeciwnowotworowe działanie metotreksatu. Leki przeciwpadaczkowe, takie jak fenytoina, karbamazepina i walproinian, obniżają stężenie folianów w organizmie. Osoby leczone sulfasalazyną powinny skonsultować z lekarzem potrzebę zwiększenia podaży folianów. Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny omówić stosowanie preparatu z lekarzem.
Ciąża i karmienie piersią
Dla kwasu foliowego dopuszczono w Unii Europejskiej oświadczenie zdrowotne o zmniejszaniu ryzyka choroby w następującym brzmieniu: uzupełniające spożycie kwasu foliowego zwiększa poziom folianów u matki, a niski poziom folianów u matki jest czynnikiem ryzyka rozwoju wad cewy nerwowej u rozwijającego się płodu (rozporządzenie Komisji (UE) nr 1135/2014).
Rozporządzenie określa też warunki, na jakich wolno z tego oświadczenia korzystać. Wolno je umieścić wyłącznie na suplementach zawierających co najmniej 400 µg kwasu foliowego w dziennej dawce. Konsument ma przy tym otrzymać informację, że produkt jest przeznaczony dla kobiet w wieku rozrodczym, a korzystny efekt występuje przy codziennym uzupełniającym spożyciu 400 µg kwasu foliowego przez co najmniej jeden miesiąc przed poczęciem i maksymalnie trzy miesiące po poczęciu.
Referencyjne spożycie folianów wynosi w ciąży 600 µg równoważnika folianów na dobę, a w okresie karmienia piersią 500 µg (EFSA, 2014); wartości te odnoszą się do całodziennej diety. Krajowy limit dla suplementu wynosi 600 µg kwasu foliowego w dziennej porcji, a dla produktów oznaczonych jako przeznaczone dla kobiet w ciąży — 800 µg, z rekomendowanym oznakowaniem o konsultacji z lekarzem.
Dawkę i okres przyjmowania ustala się z lekarzem. Zależą one od tego, czy chodzi o czas przed poczęciem, o ciążę, czy o karmienie piersią, a także od stanu zdrowia kobiety i przyjmowanych leków.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Duże ilości kwasu foliowego wyrównują niedokrwistość megaloblastyczną wywołaną brakiem witaminy B12, nie cofają jednak uszkodzeń układu nerwowego. Suplementacja może więc zamaskować ten niedobór do czasu, gdy jego następstwa neurologiczne staną się nieodwracalne. Przed długotrwałym przyjmowaniem wyższych dawek warto oznaczyć stężenie witaminy B12. Nie należy przekraczać 1000 µg na dobę bez zalecenia lekarza. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Źródła
NIH ODS Folate Health Professional Fact Sheet; EFSA (UL 1000 µg/d, formy suplementacyjne) Zrodla folianow w zywnosci, ich wklad do calodziennej podazy i dane o spozyciu w Europie za: EFSA, Scientific Opinion on Dietary Reference Values for folate, EFSA Journal 2014;12(11):3893, DOI 10.2903/j.efsa.2014.3893 (sekcje 3.1 i 3.2).; Rozporządzenie Komisji (UE) nr 1135/2014 z 24 października 2014 — dopuszczone oświadczenie o zmniejszaniu ryzyka choroby wraz z warunkami stosowania (odczyt u źródła w EUR-Lex, 2026-09-15)
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.