Bylica piołun, ziele (Artemisia absinthium L., herba)
Jak działa
Bylica piołun (Artemisia absinthium L.), nazywana zwyczajowo piołunem, to roślina z rodziny astrowatych, dawniej nazywanych złożonymi. Surowcem zielarskim jest ziele piołunu. Według Farmakopei Europejskiej, przytoczonej w raporcie oceniającym Europejskiej Agencji Leków, są to wysuszone liście odziomkowe albo słabo ulistnione kwitnące szczyty pędów lub ich mieszanina, w całości albo pocięte. Ziele zawiera od 0,2 do 1,5% olejku eterycznego, którego skład zależy od pochodzenia rośliny, jej odmiany chemicznej i pory zbioru. Jednym z głównych składników olejku bywa tujon, występujący w postaci dwóch izomerów, α i β. Gorzki smak ziela nadają laktony seskwiterpenowe, przede wszystkim absyntyna. W Polsce ziele piołunu wchodzi w skład ziołowych produktów leczniczych. Suplement diety z tym samym surowcem należy do odrębnej kategorii produktów i nie podlega ocenie skuteczności, jaką prowadzi się dla leków. Europejska Agencja Leków opublikowała monografię ziołową Unii Europejskiej poświęconą zielu piołunu. Monografia obejmuje wyłącznie stosowanie tradycyjne. Dla takiego stosowania nie wymaga się danych o sposobie działania, dlatego monografia mechanizmu działania nie opisuje. Raport oceniający opisuje natomiast toksyczne działanie tujonu. W badaniach na zwierzętach tujon zaburza pracę receptora GABA typu A, jednego z głównych układów hamujących pobudzenie w mózgu, a przy dużych dawkach wywołuje drgawki. Monografia obejmuje rozdrobnione i sproszkowane ziele, sok wyciśnięty ze świeżego ziela oraz nalewkę w stosunku 1:5 na etanolu 70%. Wyciągi o innej charakterystyce nie były przedmiotem tej oceny. Ten opis nie dotyczy olejku piołunowego ani innych gatunków bylicy, w tym bylicy rocznej (Artemisia annua), bylicy bożego drzewka (Artemisia abrotanum), bylicy pospolitej (Artemisia vulgaris) i bylicy estragonu (Artemisia dracunculus). Nie dotyczy też artemizyniny, związku pozyskiwanego z bylicy rocznej. Dla piołunu nie dopuszczono w Unii Europejskiej żadnego oświadczenia zdrowotnego. Piołunowi nie przypisuje się potwierdzonego działania zdrowotnego.
Źródła w diecie i niedobór
Ziele piołunu jest tradycyjnym składnikiem absyntu, napoju alkoholowego. Rozporządzenie (WE) nr 1334/2008 w sprawie środków aromatyzujących zakazuje dodawania samych tujonów do środków spożywczych. Ogranicza też ilość tujonów, która trafia do żywności ze środkami aromatyzującymi lub składnikami o właściwościach aromatyzujących, do 35 mg/kg w napojach alkoholowych wytwarzanych z gatunków Artemisia, do 10 mg/kg w pozostałych napojach alkoholowych i do 0,5 mg/kg w napojach bezalkoholowych wytwarzanych z gatunków Artemisia. Wśród środków spożywczych, dla których rozporządzenie wyznacza najwyższe poziomy tujonów, nie ma suplementów diety. Tujon występuje także w szałwii lekarskiej, wrotyczu, tymianku i rozmarynie. Według Komitetu Naukowego do spraw Żywności, przytoczonego w stanowisku Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków, średnie dzienne spożycie tujonu z dietą we Francji i Wielkiej Brytanii szacowano na 0,27–1,09 mg na osobę, przy założeniu najwyższych dopuszczalnych zawartości.
Dawkowanie
Zespół do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym określił w uchwale nr 2/2025 z 8 grudnia 2025 r. warunki stosowania preparatów z ziela piołunu w suplementach diety. Zalecana dzienna porcja produktu, także rozłożona na kilka porcji w ciągu dnia, powinna zawierać mniej niż 2 g sproszkowanego ziela piołunu albo ilość przetworu odpowiadającą tej ilości ziela. Zawartość tujonu w dziennej porcji powinna wynosić mniej niż 1,5 mg. Przedsiębiorca powinien dysponować badaniami ilościowej zawartości tujonu w zalecanej dziennej porcji. Warunki te dotyczą suplementów z piołunem bez innych substancji o podobnym działaniu, przeznaczonych dla dorosłych, z wyłączeniem kobiet w ciąży i karmiących piersią. Zespół rekomenduje ostrzeżenie, aby takich suplementów nie stosować dłużej niż 2 tygodnie. Monografia ziołowa Unii Europejskiej podaje dawkowanie wyłącznie dla produktów leczniczych i wiąże je ze wskazaniami leczniczymi. Tych wartości nie przenosi się na suplement diety. Dla produktów leczniczych z zielem piołunu monografia wymaga podania zawartości tujonu i utrzymania dziennego narażenia na tę substancję poniżej 6,0 mg. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie i nie należy jej przekraczać.
Przeciwwskazania
Według monografii ziołowej Unii Europejskiej ziela piołunu nie stosuje się przy nadwrażliwości na tę roślinę albo na inne rośliny z rodziny astrowatych, a także przy niedrożności dróg żółciowych, zapaleniu dróg żółciowych i chorobach wątroby. Do astrowatych należą między innymi rumianek, arnika, nagietek i krwawnik. Zespół do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym rekomenduje umieszczanie na suplementach z piołunem ostrzeżeń: „nie stosować u dzieci, kobiet w ciąży i w trakcie laktacji”, „nie stosować dłużej niż 2 tygodnie” oraz „nie stosować u osób z nadwrażliwością na rośliny z rodziny Asteraceae, a także u osób z niedrożnością dróg żółciowych, zapaleniem dróg żółciowych lub chorobami wątroby i trzustki”. Zespół wymienia więc także choroby trzustki. Monografia nie zaleca stosowania u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat z powodu braku wystarczających danych. Preparatów z piołunem nie należy podawać osobom poniżej 18 lat.
Ciąża i karmienie piersią
Monografia ziołowa Unii Europejskiej podaje, że danych o stosowaniu w ciąży i podczas karmienia piersią brak albo są ograniczone, i nie zaleca stosowania w tych okresach. Danych o wpływie na płodność nie ma. Raport oceniający Europejskiej Agencji Leków podaje, że większość źródeł uznaje ciążę i karmienie piersią za przeciwwskazanie ze względu na pobudzające działanie tujonu na macicę. W jedynym badaniu toksyczności reprodukcyjnej suchy wyciąg etanolowy z liści piołunu, podawany doustnie ciężarnym szczurom, zmniejszał liczbę miejsc zagnieżdżenia zarodków i liczbę urodzonych młodych. Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków w stanowisku w sprawie tujonu zaleca ograniczać stosowanie produktów z tujonem u kobiet w ciąży i u dzieci, ponieważ brak badań, które pozwalałyby ocenić ryzyko w tych grupach. Zespół do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym rekomenduje ostrzeżenie, aby suplementów z piołunem nie stosować u kobiet w ciąży i w trakcie laktacji. Nie należy stosować piołunu w ciąży ani podczas karmienia piersią.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Ziele piołunu zawiera tujon. Monografia ziołowa Unii Europejskiej podaje, że według doniesień tujon działa neurotoksycznie, czyli uszkadzająco na układ nerwowy, i zaleca surowiec z odmian chemicznych o małej zawartości tujonu. Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków przedawkowanie alkoholowych przetworów z ziela piołunu albo spożycie olejku piołunowego może wywołać zaburzenia czynności ośrodkowego układu nerwowego, które prowadzą do drgawek, a w skrajnych przypadkach do utraty przytomności i zgonu. Po przyjęciu samego tujonu opisano drgawki przypominające napad padaczkowy. Raport przytacza przypadek mężczyzny, który przypadkowo wypił 10 ml olejku piołunowego. Wystąpiły u niego pobudzenie, splątanie i drgawki toniczno-kloniczne, a w kolejnych dniach bolesność mięśni nóg, niewydolność serca i zaburzenia elektrolitowe, które ustąpiły po leczeniu. Według Komitetu Naukowego do spraw Żywności, przytoczonego w raporcie, człowiek jest co najmniej tak samo wrażliwy na neurotoksyczne działanie tujonu jak zwierzęta doświadczalne. Raport podaje też, że nadmierne dawki przetworów z ziela piołunu mogą wywołać wymioty, silną biegunkę, zatrzymanie moczu albo uczucie oszołomienia. Po wypiciu stężonego naparu opisano zawroty głowy, osłabienie, drżenie nóg i dolegliwości ze strony dróg moczowych. Przypadków przedawkowania samego naparu z ziela nie zgłoszono, co nie jest równoznaczne z ich brakiem.
Ilość tujonu w preparacie zależy od zawartości tujonu w surowcu i od sposobu sporządzenia przetworu. W badaniu przytoczonym w raporcie oceniającym wielogodzinne wytrawianie ziela zimną wodą albo 30-procentowym etanolem w temperaturze pokojowej nie przenosiło do przetworu wykrywalnych ilości tujonu. Wytrawianie 90-procentowym etanolem, ogrzewanie z 30-procentowym etanolem i destylacja przenosiły do przetworu od około 71 do 100% tujonu zawartego w surowcu. Nalewki i płynne wyciągi sporządzane na etanolu zawierają alkohol. Dla produktów leczniczych w postaci nalewek monografia wymaga oznakowania zawartości etanolu. Osoby, które nie powinny spożywać alkoholu, muszą sprawdzić jego zawartość na etykiecie. Tujon występuje także w innych roślinach, między innymi w szałwii lekarskiej, wrotyczu, tymianku i rozmarynie. Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków w stanowisku w sprawie tujonu zwraca uwagę, że tujon z żywności sumuje się z tujonem z produktu leczniczego. Przy łączeniu kilku preparatów zawierających takie rośliny ilość przyjętego tujonu się sumuje.
Monografia podaje, że nie zgłoszono interakcji z lekami. Raport oceniający dodaje, że tujon działa przez receptor GABA, dlatego preparaty z ziela piołunu mogłyby wpływać na działanie leków działających przez ten receptor, choć nie opisano przypadków takiego wpływu. Do leków działających przez receptor GABA należą między innymi benzodiazepiny i barbiturany. Osoby przyjmujące takie leki powinny przed zastosowaniem piołunu skonsultować się z lekarzem. Według raportu i stanowiska w sprawie tujonu badania na preparatach z ludzkiej wątroby wskazują, że tujon jest przekształcany przez kilka enzymów z rodziny cytochromu P450, a jego przemiana przebiega dość szybko. Z tego powodu interakcje polegające na pobudzaniu lub hamowaniu tych enzymów uznano za mało prawdopodobne. Raport oceniający i stanowisko w sprawie tujonu podkreślają jednak, że przemiany tujonu w organizmie człowieka nie zostały dostatecznie poznane.
Przytoczone źródła nie wymieniają padaczki wprost. Tujon w dużych dawkach wywołuje drgawki, dlatego osoby chorujące na padaczkę albo z napadami drgawek w przeszłości powinny przed zastosowaniem piołunu skonsultować się z lekarzem. Osoby z kamicą żółciową i innymi chorobami dróg żółciowych także powinny wcześniej skonsultować się z lekarzem.
Obecna monografia podaje, że wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn nie badano. Charakterystyka zarejestrowanego w Polsce leku Ziele Piołunu podaje, że ziele piołunu może osłabiać tę zdolność i że osoby stosujące lek nie powinny prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn. W badaniu na ochotnikach napój alkoholowy o dużej zawartości tujonu, odpowiadającej około 15 mg, pogarszał wyniki testów uwagi. Monografia nie wymienia znanych działań niepożądanych przetworów z ziela. Raport oceniający opisuje jednak pieczenie i zaczerwienienie błony śluzowej jamy ustnej po wieloskładnikowym preparacie ziołowym z piołunem, przy dodatnim wyniku testu płatkowego na wyciąg z piołunu. Opisuje też ciężką biegunkę i kwasicę metaboliczną u 10-miesięcznego niemowlęcia po domowym wyciągu z piołunu, przy czym związku z piołunem nie ustalono. W razie wystąpienia działań niepożądanych należy przerwać stosowanie i skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Drgawki i utrata przytomności wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Toksyczność w badaniach na zwierzętach
Monografia ziołowa Unii Europejskiej podaje, że badań toksyczności reprodukcyjnej, genotoksyczności i rakotwórczości z przetworami z ziela piołunu objętymi monografią nie przeprowadzono. Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków suchy wyciąg etanolowy z liści piołunu w dawce 200 mg na kilogram masy ciała, podawany ciężarnym szczurom, zmniejszał liczbę miejsc zagnieżdżenia zarodków i liczbę urodzonych młodych. W 13-tygodniowym badaniu szczury piły wodę z wyciągiem z piołunu o nieokreślonym składzie w stężeniu do 2%. Zwiększyła się u nich względna masa wątroby, czego nie uznano za działanie toksyczne, ponieważ nie zmieniła się masa bezwzględna wątroby ani jej obraz mikroskopowy. Przewlekłe podawanie bliżej nieokreślonej esencji z ziela piołunu wywoływało u psów napady drgawek z następującym otępieniem. Dawka olejku piołunowego, po której doustnym podaniu ginęła połowa szczurów, wyniosła 0,96 g na kilogram masy ciała. Samego tujonu dotyczą dwuletnie badania amerykańskiego Narodowego Programu Toksykologicznego. Podawanie tujonu szczurom i myszom zwiększało śmiertelność i częstość drgawek, a u szczurów niewielki wzrost częstości drgawek klonicznych stwierdzono już przy najmniejszej badanej dawce, 12,5 mg na kilogram masy ciała na dobę. U samców szczurów stwierdzono pewne dowody działania rakotwórczego w postaci nowotworów gruczołu napletkowego przy dawce 25 mg na kilogram masy ciała na dobę. Z podawaniem tujonu mógł się też wiązać wzrost częstości łagodnego guza rdzenia nadnerczy u samców szczurów. W teście Amesa, wykonywanym na bakteriach, tujon nie działał mutagennie. U samic myszy po 3 miesiącach podawania tujonu stwierdzono niewielki, istotny statystycznie wzrost liczby krwinek czerwonych z mikrojądrami, czyli ze śladami uszkodzenia materiału genetycznego. W hodowlach komórek wątroby zarodków kurzych tujon powodował gromadzenie porfiryn. Według stanowiska Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków wskazuje to, że tujon może działać porfirynogennie.
To nie jest porada weterynaryjna. Jeżeli zwierzę połknęło tę substancję, skontaktuj się niezwłocznie z lekarzem weterynarii.
Źródła
Monografia ziołowa Unii Europejskiej dotycząca Artemisia absinthium L., herba, EMA/HMPC/751490/2016 Corr. 1, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych, przyjęta 30 maja 2017 r., korekta punktu 4.7 z 4 marca 2020 r., odczyt 15.10.2026. Raport oceniający dotyczący Artemisia absinthium L., herba, EMA/HMPC/751484/2016, przyjęty 30 maja 2017 r., odczyt 15.10.2026. Uzupełnienie raportu oceniającego EMA/HMPC/13144/2020 z 4 marca 2020 r., odczyt 15.10.2026. Wezwanie do przekazania danych naukowych do okresowego przeglądu monografii, EMA/HMPC/57665/2026, okres składania od 15 marca do 15 czerwca 2026 r. Przegląd trwa. Stanowisko Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych w sprawie stosowania roślinnych produktów leczniczych zawierających tujon, EMA/HMPC/732886/2010 Rev.1, przyjęte 22 maja 2012 r., odczyt 15.10.2026. Uchwała nr 2/2025 Zespołu do spraw Suplementów Diety z 8 grudnia 2025 r. w sprawie wyrażenia opinii dotyczącej stosowania preparatów z rośliny Artemisia absinthium L. jako składników suplementów diety, odczyt ze strony Głównego Inspektoratu Sanitarnego 15.10.2026. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1334/2008, art. 6 i załącznik III, tekst skonsolidowany z 16.02.2026, odczyt 15.10.2026. Charakterystyka Produktu Leczniczego Ziele Piołunu, zioła do zaparzania, pozwolenie IL-4223/LN, Zakład Zielarski Kawon-Hurt, punkty 4.4 i 4.7, odczyt z Rejestru Produktów Leczniczych 15.10.2026. Rejestr oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej obejmujący oświadczenia dopuszczone i odrzucone, w którym nie ma wpisu dla piołunu. Katalog statusu nowej żywności Komisji Europejskiej i wykaz unijny nowej żywności, rozporządzenie wykonawcze (UE) 2017/2470 w wersji skonsolidowanej z 10.08.2026, w których nie ma wpisu dla Artemisia absinthium, odczyt 15.10.2026.
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.