Kwas alfa-liponowy (ALA)
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Wzór sumaryczny: C8H14O2S2 · PubChem CID 864
Jak działa
Kwas alfa-liponowy to związek uczestniczący w przemianach energetycznych komórki i wykazujący właściwości przeciwutleniające; organizm wytwarza go samodzielnie, jest też obecny w niewielkich ilościach w pożywieniu. Ze względu na możliwy wpływ na gospodarkę węglowodanową ostrożność powinny zachować osoby przyjmujące leki obniżające poziom cukru. Należy zaznaczyć, że dla kwasu alfa-liponowego nie ma w Unii Europejskiej autoryzowanych oświadczeń zdrowotnych, dlatego nie można mu przypisywać potwierdzonego działania.
Dawkowanie
Dla kwasu alfa-liponowego nie ustalono wartości odniesienia, z którą można by porównać porcję preparatu. Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności nie ustalił dla niego ani zalecanego spożycia, ani górnego tolerowanego poziomu, ponieważ nie jest to składnik odżywczy. Organizm wytwarza go samodzielnie, a w pożywieniu występuje w niewielkich ilościach.
Nie ma również limitu krajowego. Zespół do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym ustalił wcześniej maksymalne poziomy kwasu alfa-liponowego w suplementach diety, odrębnie dla racematu i dla postaci aktywnej, uchwałą nr 3/2016. Została ona jednak uchylona uchwałą nr 2/2022. W zestawieniu uchwał prowadzonym przez Główny Inspektorat Sanitarny kwas alfa-liponowy nie figuruje.
Wobec braku obu tych wartości zawartość preparatu nie ma odniesienia. W preparatach dostępnych w sprzedaży deklaruje się od 50 do 600 mg w kapsułce, a różnica między najniższą a najwyższą z tych wartości jest dwunastokrotna. Ile wynosi zalecana porcja dzienna, rozstrzyga etykieta konkretnego produktu.
Ten sam urząd rozstrzygnął przy tym osobno, że dawki, poniżej której zespół autoimmunologiczny insulinowy nie wystąpi, nie da się wyznaczyć z dostępnych danych; prawdopodobnie różni się w zależności od osoby. Nie istnieje zatem wartość, o której można powiedzieć, że jest bezpieczna dla każdego.
Przeciwwskazania
Ze względu na możliwy wpływ na poziom glukozy szczególną ostrożność powinny zachować osoby z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej oraz przyjmujące leki obniżające poziom cukru — stosowanie skonsultuj z lekarzem.
Ciąża i karmienie piersią
Bezpieczeństwo kwasu alfa-liponowego oceniono w przeglądzie systematycznym obejmującym zbiorczą analizę 71 badań z randomizacją i kontrolą placebo: kwas alfa-liponowy przyjmowało w nich 2558 osób, a placebo 2294. Suplementacja nie wiązała się ze zwiększonym ryzykiem żadnego działania niepożądanego, a analiza podgrup obejmowała także badania prowadzone u kobiet w ciąży (PMID 33086555).
Ocena ta pochodzi z badań z losowym doborem, a takie badania nie mają mocy wykrycia zdarzenia tak rzadkiego jak opisany w części o ostrzeżeniach zespół autoimmunologiczny insulinowy. Brak sygnału w zbiorczej analizie nie jest zatem orzeczeniem o jego braku, a zastrzeżenia z tamtej części obowiązują w ciąży i podczas karmienia piersią tak samo.
Ta zbiorcza analiza nie obejmuje karmienia piersią: wyodrębniono w niej podgrupę badań u kobiet w ciąży, nie u kobiet karmiących. Nie znaleziono też osobnego badania z randomizacją, którego celem byłaby ocena bezpieczeństwa kwasu alfa-liponowego w ciąży. Opisana w części o ostrzeżeniach ostrożność u osób przyjmujących leki obniżające poziom cukru obowiązuje także w tym okresie. Decyzję o przyjmowaniu preparatu w ciąży i podczas karmienia piersią podejmuje się z lekarzem.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Dowody skuteczności są nieliczne i ograniczonej jakości. Kwasu alfa-liponowego nie należy traktować jako środka leczniczego.
Najpoważniejszym opisanym działaniem niepożądanym jest zespół autoimmunologiczny insulinowy, znany też jako choroba Hiraty. Jest to rzadka przyczyna niedocukrzenia o podłożu autoimmunologicznym, w której organizm wytwarza przeciwciała przeciw własnej insulinie (PMID 30086435). Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności ocenił ten związek na wniosek Komisji Europejskiej i przeanalizował 49 opisów przypadków, w których zespół rozwinął się po spożyciu kwasu alfa-liponowego. W każdym z nich objawy ustępowały w okresie od kilku tygodni do kilku miesięcy po odstawieniu preparatu. Urząd stwierdził, że spożycie kwasu alfa-liponowego dodanego do żywności, w tym do suplementów diety, prawdopodobnie zwiększa ryzyko rozwoju tego zespołu u osób z określonymi wariantami genetycznymi, których nie da się rozpoznać bez badania genetycznego. Nie znaleziono natomiast doniesień wiążących z tym zespołem kwas alfa-liponowy obecny naturalnie w żywności (EFSA, 2021; DOI 10.2903/j.efsa.2021.6577).
Zapadalność w Europie jest niska i prawdopodobnie niższa niż w Japonii, gdzie w latach 2017–2018 oceniono ją na 0,017 przypadku na 100 000 mieszkańców. Nie jest to jednak zjawisko obce Europie: opisano tu przypadki wywołane kwasem alfa-liponowym, a wariant genetyczny wiązany z podatnością u osób pochodzenia europejskiego jest inny niż opisywany w Japonii (PMID 30086435). Rzadkość nie znosi jednak wagi zdarzenia: w opisanej w piśmiennictwie serii 37 chorych odnotowano medianę wieku 61 lat, przewagę kobiet, objawy pojawiające się najczęściej nocą i wcześnie rano oraz medianę stężenia glukozy w chwili wystąpienia objawów na poziomie 2,19 mmol/l. Objawy ustępowały w czasie od pięciu dni do ośmiu miesięcy po odstawieniu samego preparatu albo po leczeniu kortykosteroidami (PMID 33821530).
Opinia ta nie przełożyła się dotąd na ograniczenie prawne. W wersji skonsolidowanej rozporządzenia (WE) nr 1925/2006, obowiązującej od 26 listopada 2025 roku, kwas alfa-liponowy nie figuruje w żadnej z trzech części załącznika III: ani wśród substancji zakazanych, ani ograniczonych, ani podlegających kontroli. Ostrzeżenie opiera się zatem na ocenie naukowej, a nie na zakazie.
Zlewne poty, drżenie, kołatanie serca lub nagły głód, zwłaszcza nocą, nad ranem albo po dłuższej przerwie od posiłku, mogą być objawem niedocukrzenia. Potrzeba wtedy natychmiast około 15 g cukru prostego, na przykład połowy szklanki soku owocowego albo trzech łyżeczek cukru; taką ilość i sprawdzenie stężenia glukozy po 15 minutach zalecają Zalecenia kliniczne Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego 2024. Jeżeli objawy nie ustąpią w ciągu 15 minut, powtórz porcję i wezwij pogotowie. Po ustąpieniu objawów zjedz posiłek z węglowodanami złożonymi, na przykład kanapkę, ponieważ samo słodzenie chroni krótko. Jeżeli pojawia się splątanie, zasłabnięcie albo inne zaburzenie świadomości, nie podawaj niczego doustnie, ułóż osobę na boku i wezwij pogotowie. Po opanowaniu objawów odstaw preparat i nie wracaj do niego przed oceną lekarza.
Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Źródła
NIH Office of Dietary Supplements, „Dietary Supplements for Primary Mitochondrial Disorders — Health Professional Fact Sheet", data dokumentu 3 czerwca 2020 (https://ods.od.nih.gov/factsheets/PrimaryMitochondrialDisorders-HealthProfessional/), sekcja „Alpha-Lipoic Acid". Arkusz pokrywa w tej monografii wyłącznie ogólny opis związku: rolę kofaktora enzymów uczestniczących w przemianach pośrednich prowadzących do wytwarzania ATP („ALA serves as a cofactor for enzymes that participate in intermediary cell metabolism that leads to ATP production."), działanie przeciwutleniające kwasu alfa-liponowego i jego postaci zredukowanej („ALA and its reduced form, dihydrolipoic acid, can act as antioxidants by scavenging reactive oxygen species and helping regenerate other antioxidants, such as vitamin C, vitamin E, and glutathione"), syntezę endogenną w mitochondriach z kwasu oktanowego („ALA is endogenously synthesized in mitochondria from octanoic acid") oraz obecność w pożywieniu w niewielkich ilościach („It is also present in small amounts in foods, such as meats, liver, fruits, and vegetables"). Zastrzeżenie do zakresu źródła: ramą całego arkusza są pierwotne choroby mitochondriczne, więc podawane w nim dawki, wskazania i populacje odnoszą się do osób chorych i NIE zostały przeniesione do tej monografii; nie przeniesiono też amerykańskich wartości referencyjnych (DRI/UL), ponieważ monografie stoją na wartościach EFSA. Treść pól `warnings` i `contraindications` pochodzi z wcześniejszego, podpisanego przebiegu i nie znajduje pokrycia w tym arkuszu — pozostaje zachowana jako ostrzeżenie o ryzyku i wymaga własnego źródła w kolejnym przebiegu. | DOŁOŻONE 2026-09-16: EFSA, Scientific opinion on the relationship between intake of alpha-lipoic acid (thioctic acid) and the risk of insulin autoimmune syndrome, EFSA Journal 2021, DOI 10.2903/j.efsa.2021.6577 (opinia na wniosek Komisji Europejskiej w trybie art. 8 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 1925/2006; 49 opisów przypadków, wniosek o zwiększonym ryzyku u osób z określonymi wariantami genetycznymi, brak możliwości wyznaczenia dawki bezpiecznej); PMID 33821530 (seria 37 chorych, obraz kliniczny zespołu wywołanego kwasem alfa-liponowym); PMID 30086435 (definicja zespołu, wariant genetyczny wiązany z podatnością u osób pochodzenia europejskiego); uchwała nr 3/2016 Zespołu do spraw Suplementów Diety przy GIS (maksymalne poziomy ALA, odrębnie dla racematu i postaci aktywnej) UCHYLONA uchwałą nr 2/2022, przez co limitu krajowego obecnie nie ma; rozporządzenie (WE) nr 1925/2006, załącznik III, wersja skonsolidowana CELEX 02006R1925-20251126 odczytana 16.09.2026 — kwas alfa-liponowy NIE figuruje w żadnej z trzech części.
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2021.6577 · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30086435/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33821530/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33086555/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20251126/
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.