Koenzym Q10, kwasy omega-3, magnez, sterole roślinne — substancje wspierające układ sercowo-naczyniowy
Układ sercowo-naczyniowy jest obszarem, w którym suplementacja bywa rozważana jako uzupełnienie zdrowej diety i aktywności fizycznej. Poniżej omówiono substancje najczęściej stosowane w tym kontekście — z wyraźnym rozróżnieniem między tymi, którym EFSA przyznała autoryzowane oświadczenia zdrowotne, a tymi, dla których dostępne są jedynie dane mechanistyczne lub wyniki badań klinicznych.
Kwasy tłuszczowe omega-3 (EPA i DHA)
Kwasy eikozapentaenowy (EPA) i dokozaheksaenowy (DHA) należą do wielonienasyconych kwasów tłuszczowych n-3 i są strukturalnymi składnikami fosfolipidów błon komórkowych. Pełnią rolę prekursorów eikozanoidów — związków sygnałowych regulujących hemostazę i napięcie naczyń. Główne źródła to tłuste ryby morskie oraz algi morskie.
Łączone spożycie EPA i DHA przyczynia się do prawidłowej pracy serca — EFSA, Rozp. (WE) nr 1924/2006 (warunek: 250 mg EPA+DHA/d). Przy dawkach 2 g EPA+DHA/d oświadczenie dotyczy prawidłowego stężenia trójglicerydów we krwi, a przy 3 g/d — utrzymania prawidłowego ciśnienia tętniczego.
Dawkowanie: minimalna dawka dla oświadczenia „prawidłowa praca serca" to 250 mg EPA+DHA łącznie na dobę. Dawki 2–3 g/d przeznaczone są do stosowania pod nadzorem lekarza.
Koenzym Q10 (ubichinon)
Koenzym Q10 jest związkiem lipofilowym syntetyzowanym endogennie w mitochondriach. Pełni funkcję przenośnika elektronów w łańcuchu oddechowym (między kompleksami I/II a III) oraz działa jako antyoksydant błon lipidowych. Synteza endogenna zmniejsza się wraz z wiekiem. Statyny inhibują szlak mewalonianowy wspólny dla biosyntezy cholesterolu i CoQ10 — możliwe obniżenie stężeń tkankowych CoQ10, choć kliniczne znaczenie tego zjawiska pozostaje przedmiotem dyskusji.
Koenzym Q10 nie posiada autoryzowanego oświadczenia zdrowotnego EFSA. W randomizowanym badaniu Q-SYMBIO (Mortensen i wsp., JACC Heart Fail. 2014; PMID 25282031) stosowanie CoQ10 w dawce 300 mg/d przez 2 lata wiązało się ze zmniejszeniem częstości złożonego punktu końcowego MACE w porównaniu z placebo. Wyniki te nie były podstawą oceny EFSA i wymagają potwierdzenia w niezależnych badaniach o większej mocy statystycznej.
Dawkowanie: w badaniach klinicznych stosowano zazwyczaj 100–300 mg/d w postaci ubichinolu lub ubichinonu, w 2–3 porcjach. Ubichinol wykazuje lepszą biodostępność, szczególnie u osób starszych.
Magnez
Magnez jest kofaktorem ponad 300 enzymów, uczestniczy w stabilizacji potencjałów błonowych oraz syntezie ATP. Niedobór magnezowy może skutkować wzrostem pobudliwości nerwowo-mięśniowej i zaburzeniami elektrolitowymi.
Magnez przyczynia się do prawidłowej funkcji mięśni oraz utrzymania prawidłowej równowagi elektrolitycznej — EFSA, Rozp. (WE) nr 1924/2006. Magnez nie posiada oświadczenia EFSA odnoszącego się bezpośrednio do rytmu serca — w tym kontekście możliwe jest jedynie opisanie fizjologicznej roli magnezu w pobudliwości mięśni i stabilizacji błon komórkowych.
Dawkowanie: zalecane spożycie dla dorosłych to 300–400 mg/d. Lepszą biodostępnością cechują się formy organiczne: glicynian, cytrynian i mleczan magnezu.
Ostrzeżenie: magnez tworzy z antybiotykami chinolonowymi i tetracyklinami trudno rozpuszczalne kompleksy i obniża ich wchłanianie. Antybiotyk przyjmuje się co najmniej 2 godziny przed magnezem lub 6 godzin po nim; antybiotyku nie należy przerywać — wystarczy rozsunąć dawki w czasie. Szczegóły: Magnez a antybiotyki chinolonowe.
Sterole i stanole roślinne
Fitosterole są strukturalnymi analogami cholesterolu obecnymi naturalnie w olejach roślinnych, nasionach i orzechach. Mechanizm działania polega na kompetycyjnym wypieraniu cholesterolu z micel jelitowych, co ogranicza jego wchłanianie.
Sterole roślinne przyczyniają się do utrzymania prawidłowego stężenia cholesterolu we krwi — EFSA, Rozp. (WE) nr 1924/2006 (warunek: 1,5–3 g fitosteroli/d). Oświadczenie dotyczy cholesterolu całkowitego i LDL; nie obejmuje HDL ani trójglicerydów.
Dawkowanie: skuteczna dawka to 1,5–3 g/d, rozłożona na kilka posiłków. Dawki powyżej 3 g/d mogą ograniczać wchłanianie karotenoidów.
Monakolina K (czerwony ryż fermentowany)
Monakolina K jest naturalną statyną izolowaną z czerwonego ryżu fermentowanego (Monascus purpureus), strukturalnie identyczną z lowastatyną. Mechanizm: inhibicja reduktazy HMG-CoA i ograniczenie endogennej syntezy cholesterolu w wątrobie.
Monakolina K nie posiada ogólnego autoryzowanego oświadczenia zdrowotnego EFSA. Na mocy Rozp. (UE) 2022/860 suplementy diety w UE mogą zawierać mniej niż 3 mg monakoliny K/d. Obowiązkowe ostrzeżenia: preparat jest niewskazany dla osób poniżej 18. i powyżej 70. roku życia, kobiet w ciąży i karmiących piersią, osób z zaburzeniami wątroby lub nerek oraz osób stosujących statyny lub inne leki wpływające na gospodarkę lipidową.
Dawkowanie: dozwolona zawartość w suplementach: mniej niż 3 mg monakoliny K/d (limit UE). Stosowanie bez konsultacji z lekarzem jest niezalecane, szczególnie przy równoczesnej terapii statynami (ryzyko miopatii).
L-karnityna
L-karnityna jest związkiem syntetyzowanym endogennie z lizyny i metioniny, niezbędnym do transportu długołańcuchowych kwasów tłuszczowych do mitochondrialnej macierzy w celu ich beta-oksydacji. Mięsień sercowy pozyskuje znaczną część energii z utleniania kwasów tłuszczowych, a karnityna pełni w tym procesie kluczową rolę metaboliczną.
L-karnityna nie posiada autoryzowanego oświadczenia zdrowotnego EFSA w zakresie układu sercowo-naczyniowego. W metaanalizie DiNicolantonio i wsp. (Mayo Clin. Proc. 2013; PMID 23597877), obejmującej 13 badań i 3629 uczestników, u pacjentów po zawale mięśnia sercowego obserwowano zmniejszenie śmiertelności całkowitej i częstości komorowych zaburzeń rytmu przy suplementacji L-karnityny w porównaniu z kontrolą. Wyniki te interpretowane są jako hipoteza generująca, wymagająca potwierdzenia w dalszych badaniach klinicznych — nie stanowią podstawy do powszechnych zaleceń suplementacyjnych.
Dawkowanie: w badaniach stosowano zazwyczaj 1–6 g/d doustnie. Dawki dostępne w suplementach wynoszą zazwyczaj 0,5–2 g/d.