Czystek (ziele)
Jak działa
Czystek kreteński (Cistus creticus) to niski krzew z rodziny czystkowatych, rosnący w basenie Morza Śródziemnego. Surowcem zielarskim jest ziele, czyli wysuszone części nadziemne rośliny. Według badania przytoczonego w raporcie oceniającym Europejskiej Agencji Leków większość próbek handlowych czystka była oznaczona jako czystek szary (Cistus incanus). Wśród synonimów czystka kreteńskiego raport wymienia Cistus incanus subsp. creticus i Cistus incanus var. creticus, ale nie samą nazwę Cistus incanus. Nazwa Cistus incanus bez podgatunku może więc oznaczać inny surowiec. Raport wymienia też odrębną odmianę czystka szarego, z której wytwarza się specjalny wyciąg o dużej zawartości polifenoli. W badanych próbkach handlowych ilość składników rozpuszczalnych w wodzie bardzo się różniła. Suplement diety z czystkiem należy do innej kategorii produktów niż lek roślinny i nie podlega ocenie skuteczności, jaką prowadzi się dla leków.
Europejska Agencja Leków opublikowała w 2025 r. monografię ziołową Unii Europejskiej poświęconą zielu czystka kreteńskiego. Monografia obejmuje wyłącznie stosowanie tradycyjne. Dla tradycyjnych ziołowych produktów leczniczych nie wymaga się danych o sposobie działania, dlatego monografia mechanizmu działania nie opisuje. Obejmuje wyłącznie rozdrobnione ziele przygotowywane jako odwar. Wyciągów z czystka, w tym suchych wyciągów wodnych i wyciągów o dużej zawartości polifenoli, monografia nie obejmuje. W Unii Europejskiej dopuszczono jako nową żywność ziele czystka Cistus incanus L. Pandalis, wyłącznie w naparach ziołowych. Żywność z tym składnikiem oznacza się na etykiecie nazwą „ziele czystka Cistus incanus L. Pandalis”. Dla czystka nie dopuszczono w Unii Europejskiej żadnego oświadczenia zdrowotnego. Czystkowi nie przypisuje się potwierdzonego działania zdrowotnego.
Dawkowanie
Dla suplementów diety zawierających czystek nie ustalono w Unii Europejskiej ani zalecanego, ani górnego dopuszczalnego poziomu spożycia. Monografia ziołowa Unii Europejskiej podaje dawkowanie wyłącznie dla produktów leczniczych w postaci odwaru i wiąże je ze wskazaniem leczniczym. Wartości te dotyczą produktów leczniczych, czyli odrębnej kategorii, która podlega innym przepisom i innemu nadzorowi. Nie przenosi się ich na suplement diety. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie.
Przeciwwskazania
Czystka nie stosuje się przy nadwrażliwości na tę roślinę ani na którykolwiek składnik preparatu. Nie ustalono bezpieczeństwa stosowania czystka w żadnej postaci w ciąży i w okresie karmienia piersią. Z powodu niewystarczających danych nie zaleca się stosowania w tych okresach. Brak danych o wpływie na płodność. U dzieci i młodzieży poniżej 18 lat nie zaleca się stosowania czystka w żadnej postaci. Z powodu niewystarczających danych nie ustalono zasad stosowania w tej grupie wiekowej.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Według monografii ziołowej Unii Europejskiej działania niepożądane ziela czystka kreteńskiego nie są znane. Raport oceniający Europejskiej Agencji Leków opisuje jednak przypadek kontaktowego uczulenia skóry po zetknięciu z liśćmi czystka kreteńskiego u osoby uprawiającej ogród. Opisuje też trzy nieciężkie reakcje nadwrażliwości po spożyciu wodnego wyciągu z czystka, zgłoszone do europejskiej bazy działań niepożądanych. Dwa dalsze zgłoszenia z bazy światowej dotyczą osób, które przyjmowały czystek razem z innymi roślinami. W razie działań niepożądanych należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Duszność, gorączka lub ropna plwocina wymagają konsultacji z lekarzem niezależnie od stosowania suplementu.
Według monografii nie zgłoszono żadnych interakcji, w tym z lekami. Raport oceniający wskazuje jednak, że brak danych o losach substancji w organizmie i o interakcjach. Brak zgłoszeń nie potwierdza więc braku interakcji. Nie zgłoszono dotąd przypadków przedawkowania, co nie jest równoznaczne z brakiem takich przypadków. Wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn nie badano.
Badań toksyczności reprodukcyjnej i rakotwórczości nie przeprowadzono dla żadnej postaci czystka. Dla odwaru opisanego w monografii brak też badań genotoksyczności. Badania na szczurach i testy mutagenności wykonano wyłącznie dla jednego niepublikowanego wodnego wyciągu z co najmniej 20% polifenoli. Raport stwierdza, że wyników badań genotoksyczności tego wyciągu nie można przenieść na odwar. Wyciągi płynne sporządzane na etanolu zawierają alkohol. Osoby, które nie powinny spożywać alkoholu, muszą sprawdzić jego zawartość na etykiecie. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Źródła
Monografia ziołowa Unii Europejskiej dotycząca Cistus creticus L., herba, EMA/HMPC/150763/2015, pierwsza wersja, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych, przyjęta 19 marca 2025 r. Raport oceniający dotyczący Cistus creticus L., herba, EMA/HMPC/150765/2015, przyjęty 19 marca 2025 r. Przegląd uwag zgłoszonych do projektu monografii, EMA/HMPC/9713/2025. Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/2470 ustanawiające unijny wykaz nowej żywności, pozycja dotycząca ziela czystka Cistus incanus L. Pandalis. Rejestr oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej obejmujący oświadczenia dopuszczone i odrzucone. Czystek nie ma w nim wpisu.
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.