Ostrożność
Dowody: ChPL
kofeina × metotreksat
Metotreksat to lek z grupy antymetabolitów, czyli leków hamujących enzym potrzebny komórkom do przetwarzania kwasu foliowego. W reumatoidalnym zapaleniu stawów, łuszczycy i łuszczycowym zapaleniu stawów przyjmuje się go raz w tygodniu, a w leczeniu nowotworów dawkę wyznacza protokół. Charakterystyka produktu leczniczego Methofill podaje, że podczas leczenia metotreksatem należy unikać nadmiernego spożycia napojów zawierających kofeinę lub teofilinę, takich jak kawa, napoje z kofeiną i czarna herbata. Jako powód podaje możliwą interakcję metotreksatu z metyloksantynami na receptorach adenozyny. Taka interakcja może osłabiać działanie leku. Metyloksantyny to grupa związków obejmująca kofeinę i teofilinę. Ulotka dla pacjenta powtarza to zalecenie. Dokument nie podaje granicznej ilości kofeiny ani wielkości osłabienia działania. Kwas foliowy przyjmowany razem z metotreksatem ma osobny wpis.
Postępowanie opisane w źródle: Unikać nadmiernego spożycia kofeiny podczas leczenia metotreksatem; preparaty z kofeiną, w tym przedtreningowe, napoje energetyczne oraz preparaty wieloskładnikowe należy uzgodnić z lekarzem prowadzącym. Dokument nie podaje bezpiecznej granicy, więc o ilości kawy i herbaty należy zapytać lekarza. Ulotka każe też pić dużo płynów w czasie leczenia metotreksatem, ponieważ odwodnienie może nasilić działania niepożądane leku. Leku nie należy odstawiać samodzielnie.
Mechanizm
Mechanizm: Charakterystyka nazywa mechanizm interakcją na receptorach adenozyny. Wiadomo, że część działania przeciwzapalnego metotreksatu wynika ze zwiększonego uwalniania adenozyny w tkankach, a kofeina blokuje receptory adenozyny i może osłabiać ten składnik działania leku.
Źródło: Charakterystyka Produktu Leczniczego Methofill (metotreksat), pkt 4.5 i 4.2, oraz ulotka dla pacjenta, sekcja „(…) z jedzeniem, piciem i alkoholem” — Rejestr Produktów Leczniczych URPL
Potwierdza dokument urzędowy: „Podczas leczenia metotreksatem należy unikać nadmiernego spożycia napojów zawierających kofeinę lub teofilinę (kawa, napoje z kofeiną, czarna herbata), ponieważ działanie metotreksatu może ulegać osłabieniu wskutek możliwej interakcji między metotreksatem i metyloksantynami na receptorach adenozyny.”
— Charakterystyka Produktu Leczniczego Methofill (metotreksat), tabletki, sekcja 4.5 i 4.2; ulotka dla pacjenta, sekcja „(…) z jedzeniem, piciem i alkoholem” (w pobranej ulotce nagłówek brzmi „Metotreksat Accord z jedzeniem, piciem i alkoholem”), Rejestr Produktów Leczniczych (URPL).
Ostrożność
Dowody: przegląd sześciu badań z randomizacją, 624 osoby; jakość dowodów umiarkowana
metotreksat × kwas foliowy
Metotreksat hamuje reduktazę dihydrofolianu i blokuje przemiany folianów, na czym opiera się zarówno jego działanie lecznicze, jak i toksyczność. Przegląd sześciu badań z randomizacją obejmujących 624 osób z reumatoidalnym zapaleniem stawów wykazał, że przy suplementacji folianów w czasie leczenia metotreksatem część działań niepożądanych występowała rzadziej. Ryzyko objawów ze strony przewodu pokarmowego zmalało o 26% względnie oraz 9% bezwzględnie, ryzyko nieprawidłowego wzrostu aktywności aminotransferaz o 76,9% względnie i 16% bezwzględnie, a ryzyko przerwania leczenia metotreksatem z jakiejkolwiek przyczyny o 60,8% względnie i 15,2% bezwzględnie. Przy zapaleniu błony śluzowej jamy ustnej widoczna była tendencja do zmniejszenia ryzyka, jednak bez istotności statystycznej. Dla powikłań hematologicznych autorzy nie mogli wyciągnąć wniosków wobec małej liczby zdarzeń i niepełnego raportowania. Istotnego wpływu suplementacji na skuteczność metotreksatu nie stwierdzono. Przegląd objął zarówno kwas foliowy, jak i kwas folinowy, a wyniki dla obu form połączono, ponieważ między badaniami nie stwierdzono istotnej niejednorodności. Analiza dotyczyła metotreksatu w dawkach do 25 mg tygodniowo, czyli stosowanych w reumatologii, oraz folianów w dawce początkowej do 7 mg tygodniowo. Jakość dowodów oceniono jako umiarkowaną, a dla powikłań hematologicznych jako niską.
Postępowanie opisane w źródle: W reumatologii standardem jest kwas foliowy w dawce 5 mg raz w tygodniu, przyjmowany w innym dniu niż metotreksat, zgodnie z zaleceniami EULAR. Cytowany przegląd wykazał działanie ochronne zarówno kwasu foliowego, jak i folinowego. Przy metotreksacie stosowanym w chemioterapii nie przyjmuj folianów bez konsultacji z onkologiem. Przed rozpoczęciem suplementacji charakterystyka zaleca sprawdzenie stężenia witaminy B12, zwłaszcza po pięćdziesiątym roku życia, ponieważ kwas foliowy może maskować jej niedobór.
Mechanizm
Mechanizm: Metotreksat wiąże reduktazę dihydrofolianu i hamuje powstawanie tetrahydrofolianu, co ogranicza syntezę zasad purynowych oraz tymidyny. Podanie folianów uzupełnia pulę, z której korzystają komórki prawidłowe, i w dawkach reumatologicznych nie znosi działania leku.
Źródło: Shea B i wsp., Cochrane Database Syst Rev 2013;(5):CD000951 (PMID 23728635); zalecenia EULAR 2019
Potwierdza dokument urzędowy: „Preparaty witaminowe lub inne leki zawierające kwas foliowy, kwas folinowy lub ich pochodne mogą zmniejszyć skuteczność metotreksatu (patrz punkty 4.2 i 4.5).”
— Charakterystyka Produktu Leczniczego Trexan Neo, tabletki (metotreksat), sekcja 4.4, Rejestr Produktów Leczniczych (URPL).
