Bor
Jak działa
Bor jest pierwiastkiem śladowym, którego głównym źródłem w diecie pozostają produkty roślinne oraz grzyby. Zawierają go owoce, warzywa liściaste, orzechy i nasiona strączkowe, a także wino, cydr i piwo. Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności, w skrócie EFSA, nie uznał boru za składnik odżywczy niezbędny dla człowieka. Swoistej funkcji biochemicznej boru nie zidentyfikowano ani u zwierząt wyższych, ani u człowieka. W unijnym wykazie dozwolonych oświadczeń zdrowotnych nie ma wpisu dla tego pierwiastka, więc oświadczeń zdrowotnych o borze stosować nie wolno. Jako składnik mineralny bor figuruje w załączniku I do dyrektywy 2002/46/WE. Załącznik II do tej dyrektywy dopuszcza wyłącznie dwie formy: kwas borowy i boran sodu.
Dawkowanie
Zaleceń dotyczących spożycia boru nie ustalono. Podana niżej wartość jest górną granicą bezpieczeństwa, nie dawką zalecaną. EFSA ustaliła tolerowany górny poziom spożycia boru na 0,16 mg na kilogram masy ciała na dobę. U osób dorosłych odpowiada to 10 mg na dobę. Ta sama wartość dotyczy kobiet w ciąży i karmiących piersią. U dzieci granicę przeliczono z wartości dla osób dorosłych na podstawie powierzchni ciała. W wieku od 1 do 3 lat wynosi ona 3 mg na dobę, a od 4 do 6 lat 4 mg na dobę. W wieku od 7 do 10 lat wynosi 5 mg na dobę, od 11 do 14 lat 7 mg na dobę, a od 15 do 17 lat 9 mg na dobę. Wartości obejmują spożycie łączne z dietą, wodą i suplementami. Dane o spożyciu boru w Unii Europejskiej są ograniczone; na ich podstawie spożycie z żywności i wody pozostaje poniżej tej granicy. Preparaty przeznaczone dla kulturystów zawierają od 1,5 do 10 mg boru w porcji, co daje możliwe spożycie sięgające 30 mg na dobę, czyli trzykrotność górnej granicy. Dawki boru z kilku preparatów sumują się, dlatego jego zawartość należy sprawdzić we wszystkich przyjmowanych produktach. W Polsce maksymalną zawartość boru w suplemencie diety ustalono na 3 mg w zalecanej do spożycia dziennej porcji (uchwała nr 3/2020 Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym). Wartość krajowa jest ponad trzykrotnie niższa od górnej granicy spożycia wynoszącej 10 mg na dobę dla osoby dorosłej; granica ta obejmuje podaż łączną z dietą, wodą i suplementami, krajowa dotyczy samego preparatu. Preparaty z górnej części opisanego wyżej zakresu, czyli zawierające powyżej 3 mg boru w porcji dziennej, przekraczają wartość krajową. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety są stanowiskiem organu doradczego, nie rozporządzeniem; to na nich opiera się jednak nadzór sanitarny wobec produktów zgłaszanych do obrotu w Polsce.
Przeciwwskazania
W okresie ciąży bor stosuje się wyłącznie po konsultacji z lekarzem. Podstawą górnej granicy spożycia są następstwa rozwojowe i rozrodcze odnotowane u zwierząt, dlatego granica ta obejmuje także okres ciąży i karmienia piersią. Dla kobiet w ciąży i karmiących wynosi ona 10 mg na dobę, tyle samo co dla pozostałych osób dorosłych. Preparatu nie należy stosować u dzieci i młodzieży bez zalecenia lekarza. Następstw spożycia boru w tych grupach nie zbadano, a wartości graniczne przeliczono z wartości dla osób dorosłych; badania wielopokoleniowe na zwierzętach nie wskazują, by młode osobniki były wrażliwsze od dorosłych. U niemowląt bor powinien pochodzić wyłącznie z mleka matki, mleka modyfikowanego i żywności. Górną granicę ustalono dla ogółu populacji, łącznie z osobami wrażliwymi. Nie stosuje się jej do osób przyjmujących bor pod nadzorem lekarza; wyodrębnione podgrupy o szczególnej wrażliwości wyłącza się osobno dla każdego składnika, a dla boru EFSA takiej podgrupy nie wskazała. Bor jest wydalany głównie z moczem, dlatego osoby z zaburzeniami czynności nerek powinny omówić stosowanie preparatu z lekarzem. Wartości graniczne odnoszą się wyłącznie do boru w postaci kwasu borowego i boranów. W obrocie są też inne formy, między innymi fruktoboran wapnia, cytrynian boru, glicynian boru i chelaty aminokwasowe; w załączniku II do dyrektywy 2002/46/WE nie figurują one. Glicynian i bisglicynian boru mają odrębny wpis w unijnym katalogu nowej żywności, a wniosek w ich sprawie złożono czeskiemu organowi właściwemu w trybie art. 4 rozporządzenia 2015/2283. Osoby leczone przewlekle powinny skonsultować stosowanie boru z lekarzem lub farmaceutą.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Opisano przypadki zatrucia u ludzi po spożyciu kwasu borowego w dawkach od 0,14 do 0,43 g na kilogram masy ciała na dobę, przyjmowanych od kilku dni do kilku tygodni (EFSA, opinia z 8 lipca 2004 r.). Najczęściej występowały wymioty, biegunka i ból brzucha. Odnotowano również drgawki, padaczkę, zwyrodnienie ziarniste komórek kanalików nerkowych, złuszczające zapalenie skóry, zapaść krążeniową, obrzęk i przekrwienie mózgu, wypadanie włosów oraz splątanie. Bardzo duże dawki bywały śmiertelne. Kwas borowy i boran sodu wchodzą w skład środków czyszczących i preparatów owadobójczych, których spożywać nie wolno. Z tego źródła pochodziła większość zatruć przypadkowych, dotyczących dzieci poniżej 6. roku życia, dlatego preparat należy przechowywać w miejscu dla nich niedostępnym. W badaniach na zwierzętach najczulszym punktem końcowym okazały się następstwa rozwojowe i rozrodcze. U samców szczura otrzymujących 58,5 mg boru na kilogram masy ciała na dobę przez dwa lata stwierdzono zanik nabłonka plemnikotwórczego i zmniejszenie wielkości kanalików nasiennych. Badanie wielopokoleniowe na myszach wykazało istotne obniżenie ruchliwości plemników we wszystkich grupach narażonych, przy czym najniższa z tych dawek wynosiła 19,2 mg boru na kilogram masy ciała na dobę, czyli ponad sto razy więcej niż górna granica spożycia. Górną granicę wyprowadzono z poziomu bez obserwowanego działania szkodliwego. Poziom ten wynosi 9,6 mg boru na kilogram masy ciała na dobę, a zmniejszenie masy płodów u szczurów było istotne dopiero od 13,3 mg boru na kilogram masy ciała na dobę. Wartość dla człowieka otrzymano, dzieląc poziom bez obserwowanego działania szkodliwego przez współczynnik niepewności 60. W nielicznych badaniach długoterminowych na myszach i szczurach oraz w warunkach in vitro nie wykazano działania rakotwórczego ani genotoksycznego. Górnej granicy spożycia nie należy przekraczać. Kilku preparatów z borem nie należy łączyć bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Amerykańskie Biuro Suplementów Diety, działające w Narodowych Instytutach Zdrowia, podaje, że nie są znane klinicznie istotne interakcje boru z lekami. Brak takich doniesień nie oznacza, że interakcje nie występują. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanego sposobu żywienia.
Źródła
EFSA-Q-2003-018, opinia panelu naukowego EFSA z 8 lipca 2004 r. w sprawie tolerowanego górnego poziomu spożycia boru w postaci boranu sodu i kwasu borowego; dyrektywa 2002/46/WE, załączniki I i II; NIH ODS (Biuro Suplementów Diety, Narodowe Instytuty Zdrowia, USA), Boron — Health Professional Fact Sheet, 9 czerwca 2022 r.
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.