Selen
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Przewodnik praktyczny: Selen - rola, dawkowanie i formy
Wzór sumaryczny: C5H11NO2Se · PubChem CID 105024
Jak działa
Selen jest pierwiastkiem śladowym wbudowywanym w selenoproteiny, które uczestniczą w ochronie antyoksydacyjnej, przemianach hormonów tarczycy i funkcjonowaniu układu odpornościowego.
W selenoproteinach pierwiastek występuje w postaci selenocysteiny. Należą do nich peroksydazy glutationowe, biorące udział w rozkładzie nadtlenków, oraz dejodynazy jodotyroniny, przekształcające tyroksynę w trijodotyroninę. Ta druga rodzina wiąże selen z gospodarką hormonów tarczycy. W żywności pierwiastek występuje głównie jako selenometionina i selenocysteina; formy nieorganiczne, czyli seleniany i selenity, pochodzą z gleby i wód gruntowych, a rośliny przekształcają je w postacie organiczne.
Najbogatszymi źródłami pokarmowymi są owoce morza, mięso, drób i podroby oraz orzechy brazylijskie, które wyróżniają się szczególnie dużą zawartością tego pierwiastka.
Oświadczeń wymienionych niżej wolno używać wyłącznie przy produktach będących przynajmniej źródłem selenu w rozumieniu załącznika do rozporządzenia (WE) nr 1924/2006. Dla suplementu diety oznacza to co najmniej 8,25 µg w zalecanej porcji dziennej, czyli 15% referencyjnej wartości spożycia z etykiety, wynoszącej 55 µg; dla suplementu podstawą deklaracji zawartości jest zalecana porcja dzienna (dyrektywa 2002/46/WE, art. 8 ust. 2). Jest to wartość służąca znakowaniu opakowań, odrębna zarówno od wystarczającego spożycia, jak i od górnego limitu podanych w części o dawkowaniu.
Wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych podaje dla selenu sześć osobnych brzmień, przytoczonych tu dosłownie. Selen pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy. Selen pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego. Selen pomaga w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym. Selen pomaga zachować zdrowe włosy. Selen pomaga zachować zdrowe paznokcie. Selen przyczynia się do prawidłowego przebiegu spermatogenezy.
Poza tymi sześcioma brzmieniami oceniano też inne i ich nie dopuszczono. W unijnym rejestrze oświadczeń status non-authorised mają trzy pozycje zapisane pod kategorią Selenium: dotyczyły zdrowia gruczołu krokowego, prawidłowej czynności układu krążenia oraz pracy mózgu. Powodów odmowy rejestr nie podaje w formie jawnej.
Wymienione działania odnoszą się do prawidłowych funkcji organizmu, nie do leczenia chorób. Granice bezpiecznego spożycia omówiono w częściach o dawkowaniu, przeciwwskazaniach i ostrzeżeniach.
Źródła w diecie i niedobór
Objawy kliniczne niedoboru selenu są słabo zdefiniowane. Opisywano je przede wszystkim w sytuacjach szczególnych: u osób żywionych pozajelitowo preparatami pozbawionymi selenu obserwowano miopatię i osłabienie mięśni, a u dzieci żywionych w ten sposób — pseudoalbinizm, czyli odbarwienie skóry i włosów, oraz makrocytozę, czyli nadmierne powiększenie krwinek czerwonych. U dzieci z fenyloketonurią pozostających na diecie niskobiałkowej niskie spożycie selenu obniżało aktywność peroksydazy glutationowej i stężenia hormonów tarczycy, a podanie pierwiastka te wskaźniki poprawiało (EFSA, 2014).
Głęboki niedobór opisywano w populacjach o bardzo niskim spożyciu. Choroba Keshan, endemiczna kardiomiopatia dotycząca głównie dzieci i młodych kobiet, występowała w grupach w Chinach przyjmujących około 15 µg selenu na dobę. Jej przyczyny nie są w pełni poznane; istnieją przesłanki wskazujące na współdziałanie niedoboru selenu z zakażeniem wirusowym. Odrębnie opisywano, że łączny niedobór jodu i selenu zwiększa ryzyko ciężkiego wrodzonego zaburzenia rozwoju układu nerwowego i tarczycy, zwanego kretynizmem obrzękowym, na obszarach endemicznego wola (EFSA, 2014).
Dawkowanie
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności określa wystarczające spożycie selenu dla osób dorosłych na 70 µg na dobę (EFSA, 2014). W 2023 roku panel EFSA ustalił górny tolerowany poziom spożycia na 255 µg na dobę dla wszystkich osób dorosłych, w tym kobiet w ciąży i karmiących piersią; wartość tę wyprowadzono z przeglądów systematycznych dotyczących związku nadmiaru selenu z wypadaniem włosów. W Stanach Zjednoczonych limit dla osób dorosłych jest wyższy i wynosi 400 µg na dobę. W Polsce maksymalną zawartość selenu w suplemencie diety ustalono na 200 µg w zalecanej do spożycia dziennej porcji (uchwała nr 7/2021 Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym). Wartość krajowa jest niższa od unijnego górnego tolerowanego poziomu spożycia wynoszącego 255 µg na dobę; limit unijny odnosi się do łącznej podaży ze wszystkich źródeł, krajowy — do samego preparatu. Preparaty zawierające wyłącznie selen mieszczą się zwykle w przedziale od 100 do 400 µg. Porcja 200 µg stanowi niemal 80% limitu unijnego i wyczerpuje całą zawartość dopuszczoną w suplemencie diety w Polsce. Łączenie dwóch takich preparatów przekracza obie te wartości. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety są stanowiskiem organu doradczego, nie rozporządzeniem; to na nich opiera się jednak nadzór sanitarny wobec produktów zgłaszanych do obrotu w Polsce.
Przeciwwskazania
Nie stosować w przypadku nadwrażliwości na którykolwiek składnik preparatu. Przyjmowanie dawek przekraczających górny tolerowany poziom spożycia, czyli 255 µg na dobę dla osób dorosłych, wymaga zalecenia lekarza i nadzoru medycznego. Przed rozpoczęciem suplementacji należy upewnić się, że selen nie występuje już w innych stosowanych produktach, na przykład w preparatach wielowitaminowych — sumowanie dawek z kilku źródeł łatwo prowadzi do przekroczenia limitu. Osoby leczone cisplatyną, która wpływa na stężenie selenu w organizmie, a także kobiety w ciąży i karmiące piersią, powinny skonsultować stosowanie preparatu z lekarzem.
Ciąża i karmienie piersią
Górny tolerowany poziom spożycia selenu, wynoszący 255 µg na dobę, obejmuje także kobiety w ciąży i karmiące piersią (EFSA, 2023). Wartość ta dotyczy łącznej podaży ze wszystkich źródeł.
Opisane w części o ostrzeżeniach drogi przekroczenia tego poziomu — preparaty o wysokiej dawce dobowej oraz regularne jedzenie orzechów brazylijskich — obowiązują w tych okresach tak samo jak poza nimi. Krajowy limit dla suplementu wynosi 200 µg w dziennej porcji i nie jest wartością odrębną dla kobiet w ciąży.
Osobnych danych o bezpieczeństwie suplementacji selenem w ciąży i podczas karmienia piersią nie przytacza żadne ze źródeł tej monografii. Stosowanie preparatu w tych okresach należy omówić z lekarzem.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Unijny górny tolerowany poziom spożycia selenu wynosi dla osób dorosłych 255 µg na dobę i obejmuje podaż ze wszystkich źródeł łącznie. Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności ocenia, że osoby dorosłe raczej nie przekraczają tego poziomu, i wskazuje przy tym dwa wyjątki: regularne przyjmowanie suplementów o wysokiej dawce dobowej selenu oraz regularne jedzenie orzechów brazylijskich (PMID 36698500).
U osób dorosłych w wieku od 18 do 65 lat spożycie z samej diety wynosi w krajach europejskich średnio od 36 do 51 µg na dobę u kobiet i od 43 do 66 µg u mężczyzn. U pięciu procent mężczyzn o najwyższym spożyciu sięga ono w tej samej grupie wiekowej 113 µg na dobę. We francuskim badaniu krajowym INCA 3, obejmującym dorosłych od 18 lat wzwyż, oszacowano nawet 227,7 µg. Autorzy tego badania wyraźnie zastrzegli przy tym, że tabele składu żywności są bardzo niepewne. Żadna z wymienionych wartości spożycia z diety nie przekracza unijnego górnego poziomu (PMID 36698500).
Zsumowanie spożycia z diety i dawki z suplementu nie jest ustaleniem Urzędu. Pokazuje ono, jak blisko górnego poziomu prowadzi preparat o dawce zbliżonej do krajowego limitu. Dopuszczona w Polsce porcja 200 µg wraz z przeciętnym spożyciem z diety daje od 236 do 266 µg na dobę. Najwyższe sumy z tego przedziału przekraczają unijny górny poziom.
Przeciętny preparat dostarcza w dawce dobowej znacznie mniej selenu niż dopuszczone w Polsce 200 µg. Urząd podaje przy tym, że deklarowane dawki dobowe w Europie wynoszą średnio 49 µg, a dawkę powyżej 100 µg ma cztery procent suplementów (PMID 36698500).
Przewlekle wysokie spożycie prowadzi do selenozy. Najczęstszymi objawami są wypadanie włosów oraz łamliwość lub utrata paznokci. Wystąpić mogą także czosnkowy zapach z ust, metaliczny posmak, wysypka, nudności, biegunka, zmęczenie, drażliwość oraz zaburzenia ze strony układu nerwowego.
Ostre zatrucie po przyjęciu suplementu diety opisano w Stanach Zjednoczonych w 2008 roku. Płynny preparat zawierał dwustukrotnie więcej selenu, niż deklarowała etykieta, a zachorowało 201 osób w dziesięciu stanach; oszacowana mediana przyjmowanej dawki wyniosła 41 749 µg na dobę. Najczęściej zgłaszano biegunkę, zmęczenie, wypadanie włosów, ból stawów, przebarwienie lub łamliwość paznokci oraz nudności. Hospitalizacji wymagała jedna osoba. Po dziewięćdziesięciu dniach u części osób utrzymywały się przebarwienie i utrata paznokci, zmęczenie oraz wypadanie włosów (PMID 20142570).
Odrębną sytuacją są zatrucia ciężkie, w których do objawów żołądkowo-jelitowych dołączają zaburzenia krążeniowe i oddechowe, mogące zakończyć się zgonem. Opisywano je po spożyciu preparatów przemysłowych, między innymi roztworów do oksydowania broni. Roztwory te często zawierają kwas selenawy obok innych substancji toksycznych. Dawki wiązane w piśmiennictwie ze zgonem mieszczą się w zakresie od 1 do 100 mg selenu na kilogram masy ciała (PMID 31775070).
Po przeliczeniu na masę ciała dawki te są wielokrotnie wyższe niż zawartości deklarowane na etykietach suplementów diety. W Europie zawartości te mieszczą się między 2,5 a 220 µg w porcji dobowej (PMID 36698500). Opisany wyżej przypadek z 2008 roku pokazał jednak, że zawartość rzeczywista potrafi odbiegać od deklarowanej o dwa rzędy wielkości.
Nie należy łączyć kilku preparatów zawierających selen ani przekraczać zalecanych dawek. U dzieci preparaty z selenem stosuje się ostrożnie i tylko wtedy, gdy potrzeba została rozpoznana. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Źródła
NIH ODS Selenium Health Professional Fact Sheet; EFSA 2023 (UL 255 µg/d); 10.2903/j.efsa.2014.3846; Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 — wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych; Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006, załącznik; dyrektywa 2002/46/WE, art. 8 ust. 2; unijny rejestr oświadczeń (odczyt 2026-09-02): 3 pozycje nieautoryzowane pod kategorią Selenium; EFSA 2023, Scientific opinion on the tolerable upper intake level for selenium — sekcja oceny narażenia; PMID 20142570 (MacFarquhar i wsp., Arch Intern Med 2010); PMID 31775070 (przegląd zatruć ostrych, J Trace Elem Med Biol 2020)
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36698500/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20142570/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31775070/ · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2014.3846
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.