Jod
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Przewodnik praktyczny: Jod - rola, dawkowanie i formy
Wzór sumaryczny: IK · PubChem CID 4875
Jak działa
Jod jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do wytwarzania hormonów tarczycy, które regulują przemianę materii i są ważne dla rozwoju układu nerwowego. W suplementach występuje najczęściej jako jodek potasu lub jodek sodu. Zarówno niedobór, jak i nadmiar jodu zaburzają czynność tarczycy. W wykazie oświadczeń dopuszczonych rozporządzeniem (UE) nr 432/2012 jodowi przypisano pięć oświadczeń: „Jod pomaga w prawidłowej produkcji hormonów tarczycy i w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy”, „Jod przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu energetycznego”, „Jod pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego”, „Jod pomaga w utrzymaniu prawidłowych funkcji poznawczych” oraz „Jod pomaga zachować zdrową skórę”. Każde z tych oświadczeń może być stosowane wyłącznie w odniesieniu do żywności będącej przynajmniej źródłem jodu zgodnie z oświadczeniem „ŹRÓDŁO [NAZWA WITAMINY/WITAMIN] LUB [NAZWA SKŁADNIKA MINERALNEGO/SKŁADNIKÓW MINERALNYCH]”, wymienionym w załączniku do rozporządzenia (WE) nr 1924/2006.
Źródła w diecie i niedobór
W żywności i wodzie jod występuje głównie w postaci jodków, a jego stężenie jest bardzo zmienne. Najbogatszymi źródłami są produkty morskie, jaja, mleko i wyroby z nich otrzymywane oraz sól jodowana. Zawartość w wodzie waha się szeroko: w duńskiej wodzie wodociągowej mieściła się w zakresie od 2 do 140 µg/l, a w 26 regionach Niemiec od 0,2 do 15,5 µg/l, przy medianie 2,6 µg/l i wartościach malejących z północy na południe. Jod może również trafiać do łańcucha pokarmowego z roztworów odkażających i jodoforów stosowanych w przetwórstwie — bywają one źródłem znaczących ilości tego pierwiastka, trudnych jednak do kontrolowania. Metody oceny sposobu żywienia nie pozwalają dokładnie oszacować zwyczajowego spożycia jodu (EFSA, 2014).
Niedostateczne spożycie prowadzi do niedoczynności tarczycy, a wynikające z niej następstwa opisuje się łącznie jako zaburzenia z niedoboru jodu. Występują one na każdym etapie życia, a szczególny niepokój budzą w ciąży i w okresie niemowlęcym ze względu na ryzyko uszkodzenia rozwijającego się mózgu (EFSA, 2014).
Zaopatrzenie ocenia się na poziomie populacji, nie pojedynczej osoby, na podstawie mediany stężenia jodu w moczu: poniżej 20 µg/l odpowiada ciężkiemu niedoborowi, zakres od 20 do 49 µg/l umiarkowanemu, od 50 do 99 µg/l łagodnemu, a wartości od 100 do 199 µg/l Światowa Organizacja Zdrowia uznaje za odpowiadające wystarczającemu spożyciu. Wartość tej metody bywa kwestionowana, ponieważ nie ma dostatecznych dowodów, że stężenie w przygodnej próbce moczu pozwala dokładnie oszacować dobowe wydalanie jodu. Tą właśnie metodą oszacowano w 2011 roku, że niedostateczne spożycie jodu dotyczyło 44 procent mieszkańców Europy, czyli 393 milionów osób. Częstość niedostatecznego spożycia wśród europejskich dzieci w wieku szkolnym zmniejszyła się od 2003 roku o około 30 procent, ale w czternastu krajach Europy pozostaje problemem zdrowia publicznego (EFSA, 2014).
Dawkowanie
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności określa wystarczające spożycie jodu dla osób dorosłych na 150 µg na dobę, a dla kobiet w ciąży na 200 µg na dobę, ze względu na zwiększone zapotrzebowanie matki i płodu (EFSA, 2014). Górny tolerowany poziom spożycia wynosi w Unii Europejskiej 600 µg na dobę dla osób dorosłych; limit amerykański jest wyższy i wynosi 1100 µg na dobę. Dla dzieci i młodzieży zarówno normy spożycia, jak i górne limity są niższe i zależą od wieku. Wartości te odnoszą się do całodziennego spożycia ze wszystkich źródeł, a nie do samego preparatu; przy ustalaniu porcji uwzględnia się także jod dostarczany z dietą. W Polsce maksymalną zawartość jodu w suplemencie diety ustalono na 150 µg w zalecanej do spożycia dziennej porcji, a w produktach oznaczonych jako przeznaczone dla kobiet w ciąży i w okresie karmienia piersią — na 200 µg (uchwała nr 15/2019 Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym). Wartość krajowa jest czterokrotnie niższa od unijnego górnego tolerowanego poziomu spożycia wynoszącego 600 µg na dobę; limit unijny obejmuje łączną podaż ze wszystkich źródeł, krajowy dotyczy samego preparatu. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety są stanowiskiem organu doradczego, nie rozporządzeniem; to na nich opiera się jednak nadzór sanitarny wobec produktów zgłaszanych do obrotu w Polsce.
Przeciwwskazania
Nie stosować w przypadku nadwrażliwości na którykolwiek składnik preparatu. Osoby z chorobami tarczycy powinny omówić suplementację jodu z lekarzem, ponieważ reakcja na dodatkową podaż bywa u nich nieprzewidywalna. Osoby przyjmujące leki przeciwtarczycowe, takie jak tiamazol, powinny zachować szczególną ostrożność: charakterystyka produktu leczniczego podaje, że niedobór jodu nasila odpowiedź tarczycy na tiamazol, natomiast nadmiar jodu ją osłabia, a nadczynność wywołana jodem może wymagać większych dawek leku. Dawek przekraczających górny tolerowany poziom spożycia nie należy stosować bez zalecenia lekarza i bez kontroli lekarskiej. Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny stosować preparat wyłącznie po konsultacji z lekarzem.
Ciąża i karmienie piersią
Wystarczające spożycie jodu wynosi 150 µg na dobę dla osób dorosłych, a dla kobiet w ciąży 200 µg na dobę, ze względu na zwiększone zapotrzebowanie matki i płodu (EFSA, 2014). Górny tolerowany poziom spożycia dla osób dorosłych wynosi 600 µg na dobę. Wartości te dotyczą łącznej podaży ze wszystkich źródeł.
Warstwa krajowa rozstrzyga odrębnie o zawartości w samym preparacie, nie o łącznej podaży: dopuszczalna zawartość jodu w suplemencie diety wynosi 150 µg w dziennej porcji, a w produktach oznaczonych jako przeznaczone dla kobiet w ciąży i w okresie karmienia piersią — 200 µg.
Preparat z jodem w ciąży i podczas karmienia piersią stosuje się wyłącznie po konsultacji z lekarzem, który uwzględni czynność tarczycy i pozostałe źródła jodu w diecie.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Nadmiar jodu wywołuje część tych samych następstw co jego niedobór: wole, podwyższone stężenie TSH oraz niedoczynność tarczycy. Dzieje się tak dlatego, że u osób podatnych nadmiar jodu hamuje wytwarzanie hormonów tarczycy, co nasila wydzielanie TSH. Wysokie spożycie może również wywołać nadczynność tarczycy, także wtedy, gdy jod podaje się w celu wyrównania jego niedoboru. Osoby z autoimmunologiczną chorobą tarczycy, z następstwami wcześniejszego niedoboru jodu oraz z wolem guzkowym z autonomicznymi guzkami reagują niepożądanie na dawki, które u pozostałych osób nie wywołują żadnych następstw; w tej grupie opisywano zapalenie tarczycy, reakcje nadwrażliwości oraz raka brodawkowatego tarczycy (opinia Komitetu Naukowego ds. Żywności). Tolerancja nadmiaru jodu oraz dawki wywołujące działania niepożądane są osobniczo zmienne. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Źródła
NIH ODS Iodine Health Professional Fact Sheet; SCF (2003), Opinion of the Scientific Committee on Food on the Tolerable Upper Intake Level of Iodine — UL 600 µg/d dla dorosłych oraz następstwa u podgrup wrażliwych; IOM, Dietary Reference Intakes — UL 1100 µg/d (Stany Zjednoczone); 10.2903/j.efsa.2014.3660 (wartości AI, niepotwierdzone u źródła w przebiegu 29.07); rozporządzenie (UE) nr 432/2012, załącznik — pięć oświadczeń dla jodu
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.