Wapń
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Przewodnik praktyczny: Wapń - rola, dawkowanie i formy
Wzór sumaryczny: C12H10Ca3O14 · PubChem CID 13136
Jak działa
Wapń jest najobficiej występującym składnikiem mineralnym organizmu człowieka; zdecydowana większość jego zasobów wchodzi w skład tkanki kostnej i zębów, a niewielka pula zjonizowana w płynie zewnątrzkomórkowym podlega ścisłej regulacji hormonalnej. Wśród oświadczeń zdrowotnych autoryzowanych rozporządzeniem Komisji (UE) nr 432/2012 wapń jest potrzebny do utrzymania zdrowych kości oraz zdrowych zębów, przyczynia się do prawidłowego krzepnięcia krwi i do utrzymania prawidłowego metabolizmu energetycznego, pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni, w utrzymaniu prawidłowego przekaźnictwa nerwowego i w prawidłowym funkcjonowaniu enzymów trawiennych, a także bierze udział w procesie podziału i specjalizacji komórek. Wykorzystanie wapnia zależy od jego wchłaniania w jelicie, które warunkowane jest zaopatrzeniem organizmu w witaminę D.
Źródła w diecie i niedobór
Bogatym źródłem wapnia są produkty mleczne, część warzyw — szpinak, portulaka warzywna, boćwina, endywia i brokuły — nasiona roślin strączkowych, orzechy, ryby z miękkimi ośćmi, na przykład sardynki z puszki, oraz żywność wzbogacana w wapń. W poszczególnych krajach Europy główne źródła różnią się, ale najważniejszą grupą pozostaje zwykle nabiał.
Sama zawartość w produkcie nie przesądza o tym, ile wapnia organizm przyswoi. Odsetek wchłaniania jest zbliżony dla mleka i jego przetworów, produktów zbożowych oraz wody, natomiast z produktów bogatych w kwas szczawiowy — takich jak szpinak i rabarbar — wapń wchłania się słabo. Niskie wchłanianie dotyczy też produktów o dużej zawartości kwasu fitynowego, czyli pełnego ziarna, nasion roślin strączkowych, orzechów i nasion; wyjątkiem jest soja. O przyswojeniu z preparatu decyduje pora przyjęcia i wielkość porcji — mniejsze porcje przyjmowane z posiłkiem wchłaniają się lepiej — a nie postać chemiczna soli (EFSA, 2015).
Osobno warto uwzględnić w rachunku wodę, bo zawartość wapnia w wodzie bywa bardzo różna i rzadko jest liczona. W wodzie wodociągowej z 492 hiszpańskich miejscowości stężenie wahało się od 0 do 337 mg/l, a w 182 wodach butelkowanych dostępnych w Europie — od 0,5 do 672 mg/l; 16 procent z nich zawierało powyżej 100 mg/l. Na obszarach z wodą twardą woda może wnosić do całodziennego spożycia istotną część (EFSA, 2015).
Gdy podaż wapnia nie pokrywa zapotrzebowania — z powodu małego spożycia albo nieefektywnego wchłaniania w przewodzie pokarmowym — organizm uwalnia go z kośćca, aby utrzymać stężenie we krwi w wąskim zakresie potrzebnym komórkom. Następstwem jest zmniejszenie masy kostnej, prowadzące do osteopenii, czyli obniżonej gęstości mineralnej kości, a dalej do osteoporozy i związanego z nią zwiększonego ryzyka złamań. U dzieci niedostateczna podaż wapnia w okresie rozwoju kości skutkuje zahamowaniem wzrostu i wygięciem kości długich. Niskie spożycie wapnia często współwystępuje z niedoborem witaminy D i oba te niedobory mogą niezależnie od siebie prowadzić do krzywicy żywieniowej. Ryzyko osteoporozy rośnie z wiekiem, szczególnie u kobiet po menopauzie, u których utrata masy kostnej przyspiesza, ale dotyczy również starszych mężczyzn (EFSA, 2015). Powyższy opis dotyczy następstw niedoboru wapnia w diecie i nie stanowi wskazania do suplementacji ani podstawy do rozpoznania.
Dawkowanie
Panel EFSA do spraw Produktów Dietetycznych, Żywienia i Alergii ustalił wartości referencyjne spożycia wapnia dla osób dorosłych w wieku 25 lat i starszych: średnie zapotrzebowanie (AR) na poziomie 750 mg na dobę oraz referencyjne spożycie dla populacji (PRI) na poziomie 950 mg na dobę (EFSA, 2015). Wartości te odnoszą się do łącznej podaży z całodziennej diety, nie zaś wyłącznie do preparatów uzupełniających. Oświadczenia zdrowotne dotyczące wapnia mogą być stosowane wyłącznie w odniesieniu do żywności będącej przynajmniej źródłem wapnia w rozumieniu załącznika do rozporządzenia (WE) nr 1924/2006. Wielkość porcji preparatu uzupełniającego dobiera się indywidualnie, uwzględniając spożycie wapnia wraz z dietą; nie należy przekraczać zalecanej dziennej porcji do spożycia. W Polsce maksymalną zawartość wapnia w suplemencie diety ustalono na 1500 mg w zalecanej do spożycia dziennej porcji (uchwała nr 4/2021 Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym). Wartość ta jest wyższa od podanego wyżej referencyjnego spożycia dla populacji wynoszącego 950 mg na dobę. Obie mówią o czym innym: krajowa o najwyższej dopuszczalnej zawartości preparatu, unijna o zapotrzebowaniu pokrywanym całą dietą. Porcję preparatu dobiera się z uwzględnieniem wapnia dostarczanego z pożywieniem. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety są stanowiskiem organu doradczego, nie rozporządzeniem; to na nich opiera się jednak nadzór sanitarny wobec produktów zgłaszanych do obrotu w Polsce.
Przeciwwskazania
Nie stosować w przypadku nadwrażliwości na którykolwiek ze składników preparatu. U osób z podwyższonym stężeniem wapnia we krwi lub jego nasilonym wydalaniem z moczem, u osób z kamicą nerkową lub zaburzeniami czynności nerek, u osób z nadczynnością przytarczyc oraz u osób przyjmujących produkty lecznicze wpływające na gospodarkę wapniowo-fosforanową stosowanie preparatu wymaga uprzedniej konsultacji z lekarzem. Szczególnej ostrożności wymaga łączenie z lekami moczopędnymi z grupy tiazydów, które ograniczają wydalanie wapnia z moczem, oraz z glikozydami nasercowymi. Kobiety w ciąży i karmiące piersią oraz dzieci i młodzież powinny stosować preparat wyłącznie po konsultacji z lekarzem. Preparat stanowi uzupełnienie codziennej diety i nie jest produktem leczniczym.
Ciąża i karmienie piersią
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności rozstrzygnął, że wartość referencyjna spożycia wapnia dla kobiet w ciąży i karmiących piersią jest taka sama jak dla pozostałych kobiet w tym samym wieku. Urząd uzasadnia to zmianami przystosowawczymi w gospodarce wapniowej, które w tych okresach zachodzą (EFSA, 2015); na czym dokładnie polegają, opinia w tym miejscu nie rozstrzyga. Wartość ta wynosi 950 mg na dobę dla osób w wieku 25 lat i starszych oraz 1000 mg na dobę dla osób w wieku od 18 do 24 lat, i odnosi się do całej diety, nie do samego preparatu.
Opisane w części o przeciwwskazaniach sytuacje — podwyższone stężenie wapnia we krwi, kamica nerkowa, zaburzenia czynności nerek, nadczynność przytarczyc — wymagają decyzji lekarza niezależnie od ciąży. To samo dotyczy odstępu między preparatem wapnia a lekami, których wchłanianie zmniejsza. Decyzję o przyjmowaniu preparatu w ciąży i podczas karmienia piersią podejmuje się z lekarzem.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Preparaty uzupełniające nie zastępują zróżnicowanej diety ani zdrowego trybu życia. Przekraczanie wartości referencyjnych spożycia nie jest zalecane, a długotrwałe spożywanie dużych ilości może sprzyjać dolegliwościom ze strony przewodu pokarmowego, zwiększonemu wydalaniu wapnia z moczem oraz obciążeniu nerek. Doustne sole wapnia zmniejszają wchłanianie wielu leków przyjmowanych w tym samym czasie. Dotyczy to w szczególności bisfosfonianów stosowanych w osteoporozie, lewotyroksyny, antybiotyków z grupy tetracyklin i fluorochinolonów oraz preparatów żelaza — w każdym z tych przypadków konieczne jest zachowanie odstępu czasowego zgodnego z ulotką leku, a przy bisfosfonianach jednoczesne przyjęcie może znieść działanie leku. Zaleca się omówienie zasadności stosowania, wielkości porcji oraz pory przyjmowania z lekarzem lub farmaceutą, w szczególności przy równoczesnym stosowaniu innych preparatów uzupełniających lub produktów leczniczych. Preparat należy przechowywać w miejscu niedostępnym dla małych dzieci.
Źródła
Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 — wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych, wersja polska: brzmienia oświadczeń dla wapnia przytoczone w monografii oraz warunek stosowania — żywność będąca przynajmniej źródłem wapnia zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia (WE) nr 1924/2006. EFSA NDA Panel, Scientific Opinion on Dietary Reference Values for calcium, EFSA Journal 2015;13(5):4101 — średnie zapotrzebowanie 750 mg na dobę i referencyjne spożycie dla populacji 950 mg na dobę, wartości dla osób dorosłych w wieku 25 lat i starszych (dla 18–24 lat opinia podaje wartości wyższe, dlatego monografia ogranicza się do grupy ≥25 lat). Wymienione z nazwy interakcje — bisfosfoniany, lewotyroksyna, tetracykliny, fluorochinolony, preparaty żelaza, tiazydy — odpowiadają wpisom podpisanym w bazie interakcji SuplerMed, w tym wpisowi o wadze „danger” dla bisfosfonianów.
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.