Cynk
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Przewodnik praktyczny: Cynk - rola, dawkowanie i formy
Wzór sumaryczny: C12H8N2O4Zn · PubChem CID 9904746
Jak działa
Cynk to pierwiastek śladowy obecny w centrum aktywnym lub w rusztowaniu setek białek — od enzymów przemiany materii po czynniki odczytujące informację z DNA. Organizm nie gromadzi go w łatwo dostępnym zapasie, więc musi otrzymywać go regularnie z pożywieniem.
Pierwsza rola jest strukturalna. Jony cynku spinają fragmenty łańcucha białkowego w motyw zwany palcem cynkowym; tak zbudowana jest duża część czynników transkrypcyjnych. Cynk stabilizuje również dysmutazę ponadtlenkową Cu/Zn, enzym przekształcający, z udziałem protonów, anionorodnik ponadtlenkowy w nadtlenek wodoru i tlen — centrum katalityczne stanowi w niej miedź, cynk odpowiada za strukturę. Z udziałem cynku w syntezie DNA i w podziałach komórkowych wiąże się wysokie zapotrzebowanie tkanek o szybkim tempie odnowy — nabłonka, skóry i mieszków włosowych.
Druga rola jest katalityczna. Anhydraza węglanowa, zawierająca cynk w centrum aktywnym, katalizuje odwracalne przyłączenie wody do dwutlenku węgla z powstaniem jonu wodorowęglanowego i protonu — reakcję, na której opiera się utrzymanie równowagi kwasowo-zasadowej. Cynkowe dehydrogenazy alkoholowe uczestniczą w utlenianiu retinolu do retinalu w wątrobie, a cynk uczestniczy też w powstawaniu białka wiążącego retinol, które przenosi witaminę A z wątroby do tkanek.
Oświadczeń wymienionych niżej wolno używać wyłącznie przy produktach będących przynajmniej źródłem cynku. Dla suplementu diety oznacza to co najmniej 1,5 mg w zalecanej porcji dziennej, czyli 15% referencyjnej wartości spożycia wynoszącej 10 mg (rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII; dyrektywa 2002/46/WE, art. 8).
Wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych podaje dla cynku osiemnaście osobnych brzmień (rozporządzenie (UE) nr 432/2012). Z rolą strukturalną wiążą się cztery. Cynk pomaga w prawidłowej syntezie DNA. Cynk pomaga w prawidłowej syntezie białka. Cynk bierze udział w procesie podziału komórek. Cynk pomaga w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym — udział w dysmutazie ponadtlenkowej Cu/Zn jest strukturalny, nie katalityczny. Z rolą katalityczną wiążą się trzy. Cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowej równowagi kwasowo-zasadowej. Cynk przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu witaminy A. Cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowego widzenia.
Pozostałych jedenaście brzmień. Cynk pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego. Cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowych funkcji poznawczych. Cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowej płodności i prawidłowych funkcji rozrodczych. Cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowego poziomu testosteronu we krwi. Cynk pomaga w utrzymaniu zdrowych kości. Cynk pomaga zachować zdrowe włosy. Cynk pomaga zachować zdrowe paznokcie. Cynk pomaga zachować zdrową skórę. Cynk pomaga w utrzymaniu prawidłowego metabolizmu węglowodanów. Cynk przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu makroskładników odżywczych. Cynk przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu kwasów tłuszczowych.
O tym, ile cynku organizm faktycznie przyswoi, decyduje skład posiłku. Fityniany, czyli zapasowa forma fosforu w nasionach roślin, wiążą cynk w jelicie w nierozpuszczalne kompleksy i hamują jego wchłanianie. Z tego powodu przyswajalność cynku z nasion roślin strączkowych, orzechów i produktów pełnoziarnistych jest niższa niż z produktów odzwierzęcych.
Zależność działa też w drugą stronę. Wysoka podaż cynku nasila w komórkach nabłonka jelita syntezę metalotioneiny, która wiąże miedź silniej niż cynk i ogranicza jej przechodzenie do krwi; długotrwałe przyjmowanie wysokich dawek cynku może w ten sposób pogorszyć zaopatrzenie w miedź. Cynk zmniejsza również wchłanianie niektórych leków przyjmowanych doustnie — szczegóły w częściach o przeciwwskazaniach oraz o ostrzeżeniach i interakcjach. Przy stałym przyjmowaniu leków dobór preparatu z cynkiem warto omówić z lekarzem lub farmaceutą.
Wymienione działania odnoszą się do prawidłowych funkcji organizmu, nie do leczenia chorób.
Źródła w diecie i niedobór
Bogatym źródłem cynku są mięso, nasiona roślin strączkowych, jaja, ryby oraz zboża i produkty zbożowe. W całodziennym jadłospisie mieszkańców Europy najwięcej cynku wnoszą trzy grupy: mięso i jego przetwory, produkty zbożowe oraz mleko i nabiał; w części krajów dochodzą do nich dania złożone, warzywa albo ryby. Średnie spożycie cynku z samej żywności, bez preparatów, wynosiło u dorosłych od 8,0 do 14,0 mg na dobę, u młodzieży od 6,8 do 14,5 mg, u dzieci od 3. do 10. roku życia od 5,5 do 9,3 mg, a u dzieci od 1. do 3. roku życia od 4,6 do 6,2 mg na dobę (EFSA, 2014).
O tym, ile z tej ilości organizm przyswoi, decyduje zawartość fitynianów w posiłkach — dlatego wartości referencyjne dla cynku podano osobno dla czterech poziomów ich spożycia: 300, 600, 900 i 1200 mg na dobę, które obejmują zakres obserwowany w populacjach europejskich. Przy diecie mieszanej spożycie fitynianów sięga 300–800 mg na dobę, a przy dużym udziale produktów pełnoziarnistych i nasion roślin strączkowych wzrasta do 700–1400 mg. U osób na diecie wegetariańskiej bywa wyższe i sięga 1600–2500 mg na dobę, czyli powyżej najwyższego z poziomów, dla których wartości referencyjne wyznaczono (EFSA, 2014).
Niedostateczne zaopatrzenie w cynk daje objawy nieswoiste, których Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności nie uznał za przydatne do wyznaczania wartości referencyjnych; przydatne nie okazało się też stężenie cynku w osoczu ani inne badane wskaźniki. Z łagodnym i umiarkowanym niedoborem wiążą się: zahamowanie wzrostu, osłabienie odporności wraz z większą podatnością na zakażenia, wolniejsze gojenie ran, utrata apetytu oraz pogorszenie sprawności umysłowej; przy ciężkim ograniczeniu podaży dochodzą zmiany skórne. Spowolnienie wzrostu na długość jest jednym z najlepiej opisanych następstw niedoboru przewlekłego, choć nie występuje wyłącznie przy nim. Osobną, rzadką postacią jest ciężki niedobór wrodzony, wynikający z wady białek przenoszących cynk (akrodermatyczne zapalenie skóry i jelit): objawy pojawiają się wkrótce po urodzeniu, a nieleczona choroba kończy się zwykle zgonem w pierwszym roku życia. Ostry niedobór opisano także u osób żywionych dożylnie preparatami bez cynku (EFSA, 2014). Rozpoznanie i leczenie obu tych postaci należy do lekarza.
Dawkowanie
Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności ustalił referencyjne spożycie cynku dla populacji, uzależniając je od ilości fitynianów w diecie — związków obecnych w produktach pełnoziarnistych, nasionach roślin strączkowych i orzechach, które wiążą cynk i ograniczają jego wchłanianie. Przy spożyciu 300 mg fitynianów na dobę wartość wynosi 9,4 mg na dobę dla mężczyzn i 7,5 mg dla kobiet, przy 600 mg odpowiednio 11,7 i 9,3 mg, przy 900 mg — 14,0 i 11,0 mg, a przy 1200 mg — 16,3 i 12,7 mg. Im większy udział tych produktów w codziennym jadłospisie, tym wyższa wartość z podanego zakresu. W ciąży do wartości dla kobiety dolicza się 1,6 mg na dobę, a w okresie karmienia piersią 2,9 mg. Górny tolerowany poziom spożycia dla osób dorosłych wynosi 25 mg na dobę (SCF, 2003). Wartość tę ustalono na podstawie dawki 50 mg na dobę, przy której obserwowano zmiany wskaźników gospodarki cynkowej, po zastosowaniu współczynnika niepewności równego 2. W Stanach Zjednoczonych limit jest wyższy i wynosi 40 mg na dobę. Preparaty dostępne w sprzedaży zawierają często od 15 do 50 mg w porcji dziennej, co oznacza, że część z nich przekracza limit krajowy. Przed zastosowaniem należy sprawdzić zawartość podaną na etykiecie. W Polsce maksymalną zawartość cynku w suplemencie diety ustalono na 15 mg w zalecanej do spożycia dziennej porcji (uchwała nr 10/2019 Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym). Jest to wartość niższa niż unijny górny tolerowany poziom spożycia wynoszący 25 mg. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety są stanowiskiem organu doradczego, nie rozporządzeniem; to na nich opiera się jednak nadzór sanitarny wobec produktów zgłaszanych do obrotu w Polsce.
Przeciwwskazania
Nie stosować w przypadku nadwrażliwości na którykolwiek składnik preparatu. Przyjmowanie dawek przekraczających górny tolerowany poziom spożycia, czyli 25 mg na dobę dla osób dorosłych, wymaga zalecenia lekarza i nadzoru medycznego. Antybiotyki chinolonowe i tetracyklinowe mogą wiązać się z cynkiem w przewodzie pokarmowym, co ogranicza wchłanianie obu substancji — nie należy przyjmować cynku jednocześnie z tymi lekami. Cynk zmniejsza również wchłanianie i działanie penicylaminy, stosowanej w reumatoidalnym zapaleniu stawów i chorobie Wilsona. Diuretyki tiazydowe, takie jak chlortalidon i hydrochlorotiazyd, zwiększają wydalanie cynku z moczem. Osoby przyjmujące te leki, a także kobiety w ciąży i karmiące piersią, powinny skonsultować stosowanie preparatu z lekarzem.
Ciąża i karmienie piersią
Zapotrzebowanie na cynk rośnie w tych okresach: do wartości referencyjnej dla kobiety dolicza się 1,6 mg na dobę w ciąży oraz 2,9 mg na dobę w okresie karmienia piersią. Wartości te dotyczą całodziennej diety, nie porcji preparatu.
Górny tolerowany poziom spożycia wynosi 25 mg na dobę i obejmuje również kobiety w ciąży i karmiące piersią. W dużych badaniach kontrolowanych u zdrowych kobiet ciężarnych podawanie 20 mg cynku na dobę nie wiązało się z niekorzystnym wpływem na przebieg ani na zakończenie ciąży. Dawki wyższe, do 90 mg na dobę, badano w małych grupach kobiet o niskim stężeniu cynku we krwi i również nie odnotowano wtedy takiego wpływu (SCF, opinia z 5 marca 2003 r.). Obserwacje te nie znoszą górnego poziomu spożycia: odnosi się on do łącznej podaży ze wszystkich źródeł i nie należy go przekraczać bez zalecenia lekarza, a dawek z tamtych badań nie wolno traktować jako wskazówki dla siebie.
Zastrzeżenia dotyczące łączenia cynku z lekami, opisane w części o przeciwwskazaniach, obowiązują niezależnie od ciąży i karmienia piersią.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Wysokie spożycie cynku może powodować nudności, zawroty i bóle głowy, dolegliwości żołądkowe, wymioty oraz utratę apetytu. Przewlekłe przyjmowanie nadmiernych dawek prowadzi do toksyczności, która może skutkować niedoborem miedzi i zaburzeniami neurologicznymi. Cynk występuje także w preparatach homeopatycznych oraz w aerozolach do nosa dostępnych bez recepty. Produkty te, stosowane zgodnie z zaleceniami, nie budzą obaw, jednak ich nadużywanie może prowadzić do zatrucia. Nie należy przekraczać zalecanych porcji ani stosować jednocześnie kilku preparatów zawierających cynk. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Źródła
NIH ODS Zinc Health Professional Fact Sheet; SCF 2003 (UL 25 mg/d); 10.2903/j.efsa.2014.3844; Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 — wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych, wersja skonsolidowana CELEX 02012R0432-20240819; rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII (referencyjne wartości spożycia); dyrektywa 2002/46/WE, art. 8 (odniesienie do zalecanej porcji dziennej); SCF, Tolerable Upper Intake Levels for Vitamins and Minerals, sekcja o cynku — dane o suplementacji w ciąży oraz zdanie, że UL 25 mg/d obejmuje kobiety w ciąży i karmiące
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2014.3844 · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20240819/
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.