Żelazo
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Przewodnik praktyczny: Żelazo - rola, kiedy suplementować i formy
Wzór sumaryczny: C4H2FeO4 · PubChem CID 6433164
Jak działa
Żelazo jest pierwiastkiem śladowym, składnikiem hemoglobiny i mioglobiny odpowiedzialnych za transport i magazynowanie tlenu, a także licznych enzymów. W diecie występuje w postaci hemowej, lepiej przyswajalnej i pochodzącej z produktów zwierzęcych, oraz niehemowej, roślinnej, której wchłanianie zwiększa obecność witaminy C w posiłku. Dla tego składnika w wykazie oświadczeń autoryzowanych rozporządzeniem (UE) nr 432/2012 znajduje się siedem pozycji: „Żelazo pomaga w prawidłowym transporcie tlenu w organizmie”, „Żelazo pomaga w prawidłowej produkcji czerwonych krwinek i hemoglobiny”, „Żelazo przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu energetycznego”, „Żelazo pomaga w utrzymaniu prawidłowych funkcji poznawczych”, „Żelazo pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego”, „Żelazo przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia” oraz „Żelazo odgrywa rolę w procesie podziału komórek”. Każde z nich może być stosowane wyłącznie w odniesieniu do żywności będącej przynajmniej źródłem żelaza zgodnie z oświadczeniem wymienionym w załączniku do rozporządzenia (WE) nr 1924/2006.
Źródła w diecie i niedobór
Stosunkowo dużo żelaza zawierają mięso, ryby, produkty zbożowe, fasola, orzechy, żółtka jaj, ciemnozielone warzywa, ziemniaki oraz żywność wzbogacana w ten pierwiastek. Znacznie mniej mają przetwory mleczne oraz wiele owoców i warzyw. W całodziennym jadłospisie największy udział w dostarczaniu żelaza mają produkty zbożowe — od ponad 20% do 49% we wszystkich grupach wieku poza niemowlętami; dalej są mięso i jego przetwory, warzywa i ich przetwory oraz dania złożone (EFSA, 2015).
Warto odróżnić ilość żelaza w diecie od ilości rzeczywiście przyswojonej. U osób jedzących mięso żelazo hemowe stanowi jedynie około 4% całkowitego spożycia żelaza, ale wchłania się lepiej niż żelazo niehemowe, więc jego udział w puli faktycznie przyswojonej jest większy, niż wynikałoby z samego spożycia (EFSA, 2015).
Badania spożycia w Europie pokazują, ile żelaza daje sama dieta. U dorosłych średnie spożycie mieściło się w przedziale od 9,4 do 17,9 mg na dobę, u dzieci i młodzieży od 10. do 18. roku życia od 9,2 do 14,7 mg, u dzieci od 3. do 10. roku życia od 7,5 do 11,5 mg, u dzieci od 1. do 3. roku życia od 5,0 do 7,0 mg, a u niemowląt od 2,6 do 6,0 mg na dobę (EFSA, 2015).
Niedokrwistość wynikająca z niedoboru żelaza jest najczęstszym zaburzeniem z niedoboru składników odżywczych i występuje we wszystkich krajach świata. Gdy podaż żelaza nie pokrywa zapotrzebowania, organizm najpierw uruchamia zapasy, a niedobór rozwija się po ich wyczerpaniu. Największe ryzyko dotyczy osób o zwiększonym zapotrzebowaniu związanym ze wzrostem — niemowląt, dzieci i kobiet w ciąży — osób o dużych stratach, w tym kobiet z obfitymi miesiączkami, oraz osób z upośledzonym wchłanianiem, na przykład w przebiegu zakażenia lub stanu zapalnego. W drugą stronę ryzyko ogólnoustrojowego przeciążenia żelazem pochodzącym z pożywienia jest znikome, o ile jelita funkcjonują prawidłowo; przewlekłe przeciążenie wiąże się z określonymi stanami chorobowymi i mutacjami genetycznymi (EFSA, 2015).
Dawkowanie
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności określa zalecane spożycie na 11 mg na dobę dla mężczyzn i kobiet po menopauzie oraz 16 mg na dobę dla kobiet miesiączkujących (EFSA, 2015). W 2024 roku panel EFSA orzekł, że określenie górnego tolerowanego poziomu spożycia żelaza nie jest możliwe — dostępne dane nie pozwoliły powiązać wielkości spożycia z przeciążeniem organizmu żelazem. W Stanach Zjednoczonych obowiązuje limit 45 mg na dobę dla osób dorosłych. Dolegliwości żołądkowo-jelitowe opisywano przy dawkach od 45 mg na dobę. Górnego tolerowanego poziomu spożycia dla żelaza nie da się określić, o czym mowa wyżej. W Polsce maksymalną zawartość żelaza w suplemencie diety ustalono natomiast na 20 mg w zalecanej do spożycia dziennej porcji, a w produktach oznaczonych jako przeznaczone dla kobiet w ciąży — na 30 mg (uchwała nr 20/2019 Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym). To wartość krajowa jest więc progiem odniesienia. Przy produktach dla kobiet w ciąży Zespół rekomenduje oznakowanie: produkt dla kobiet w ciąży, stosować po konsultacji z lekarzem. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety są stanowiskiem organu doradczego, nie rozporządzeniem; to na nich opiera się jednak nadzór sanitarny wobec produktów zgłaszanych do obrotu w Polsce.
Przeciwwskazania
Nie stosować w przypadku nadwrażliwości na którykolwiek składnik preparatu. Przeciwwskazaniem są choroby przebiegające z gromadzeniem żelaza — osoby z dziedziczną hemochromatozą wchłaniają ten pierwiastek w nadmiarze i są narażone na przeciążenie organizmu. Żelazo zmniejsza wchłanianie lewotyroksyny oraz lewodopy, dlatego nie należy przyjmować go jednocześnie z tymi lekami. O rozpoczęciu suplementacji, dawce i postaci powinien zdecydować lekarz na podstawie badań. Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny omówić stosowanie preparatu z lekarzem.
Ciąża i karmienie piersią
Wartość referencyjna spożycia żelaza dla kobiet w ciąży i karmiących piersią jest według Europejskiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Żywności taka sama jak dla kobiet przed menopauzą i wynosi 16 mg na dobę. Urząd przyjął, że dodatkowe zapotrzebowanie pokrywają zapasy ustrojowe oraz zwiększone wchłanianie (EFSA, 2015). Wartość dotyczy całodziennej diety. Nie jest to wskazówka, by odstawić preparat zalecony przez lekarza: wartość referencyjna opisuje spożycie w populacji zdrowej, a nie postępowanie przy rozpoznanym niedoborze żelaza lub niedokrwistości.
Warstwa krajowa rozstrzyga odrębnie o samych preparatach: dopuszczalna zawartość żelaza w suplemencie diety wynosi 20 mg w zalecanej dziennej porcji, a w produktach oznaczonych jako przeznaczone dla kobiet w ciąży — 30 mg. Dla tych drugich rekomendowane jest oznakowanie wskazujące, że produkt stosuje się po konsultacji z lekarzem.
Przeciwwskazania opisane w osobnej części obowiązują niezależnie od ciąży; dotyczy to zwłaszcza chorób przebiegających z gromadzeniem żelaza. Decyzję o przyjmowaniu preparatu żelaza w ciąży i podczas karmienia piersią podejmuje się z lekarzem, który dysponuje wynikami badań krwi.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Preparaty żelaza należy przechowywać poza zasięgiem dzieci. Przypadkowe zatrucie takim produktem jest jedną z głównych przyczyn śmiertelnych zatruć u dzieci poniżej 6. roku życia. W Stanach Zjednoczonych w latach 1983–1991 żelazo odpowiadało za ponad 30% zgonów dzieci po przypadkowym spożyciu produktów leczniczych (PMID 16255338). Jednorazowe spożycie rzędu 60 mg na kilogram masy ciała może prowadzić do niewydolności wielonarządowej, śpiączki, drgawek i zgonu. Wysokie dawki często powodują dolegliwości żołądkowo-jelitowe: nudności, zaparcia, bóle brzucha, wymioty i biegunkę. Suplementacja żelazem może też zabarwiać stolec na ciemno, co jest objawem niegroźnym i nie wymaga interwencji medycznej. Stosowanie preparatów żelaza uzasadnia przede wszystkim potwierdzony niedobór. Oświadczenia autoryzowane dla żelaza dotyczą funkcji fizjologicznych organizmu, a nie działania leczniczego. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Źródła
NIH ODS Iron Health Professional Fact Sheet; EFSA 2024 (brak UL, 10.2903/j.efsa.2024.8819); 10.2903/j.efsa.2015.4254; 10.2903/j.efsa.2015.4254 — wartości referencyjne dla kobiet w ciąży i karmiących takie same jak dla kobiet przed menopauzą (odczyt u źródła 2026-09-15)
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16255338/ · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2024.8819 · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2015.4254
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.