Tran, czyli olej z wątroby ryb dorszowatych
Jak działa
Tran to olej otrzymywany z wątroby dorsza i innych ryb z rodziny dorszowatych. W suplementach diety występuje w postaci płynu albo kapsułek. Ten opis nie dotyczy oleju z całych ryb, oleju z wątroby rekina ani olejów z innych gatunków, nawet jeśli etykieta nazywa je tranem.
Tran zawiera jednocześnie trzy grupy składników: kwasy tłuszczowe omega-3, czyli kwas eikozapentaenowy (EPA) i kwas dokozaheksaenowy (DHA), a także witaminę A i witaminę D. Ich zawartość zależy od surowca i od sposobu oczyszczania oleju. W leku Tran Hasco jedna kapsułka zawierająca 500 mg oleju dostarcza od 300 do 1250 j.m. witaminy A, od 30 do 125 j.m. witaminy D, od 35 do 80 mg EPA i od 30 do 90 mg DHA (Charakterystyka Produktu Leczniczego Tran Hasco, pkt 2). W przeliczeniu jest to od 90 do 375 µg witaminy A i od 0,75 do 3,1 µg witaminy D. Zawartość witamin różni się między produktami, a część producentów dodaje do oleju witaminy A, D lub E. Ilość witamin w porcji podaje więc etykieta danego produktu. Sama nazwa „tran” jej nie określa.
W Polsce olej z wątroby dorsza jest także substancją czynną leku bez recepty (Tran Hasco, Rejestr Produktów Leczniczych). Ten opis dotyczy tranu w suplementach diety.
Działanie kwasów omega-3, witaminy A i witaminy D opisują ich własne monografie. W unijnym rejestrze oświadczeń zdrowotnych figurują trzy niedopuszczone oświadczenia, w których wymieniono tran. Jedno dotyczy skóry i tranu standaryzowanego na witaminę A, EPA i DHA. Dwa dotyczą stawów i olejów z organizmów morskich, w tym tranu.
Źródła w diecie i niedobór
Tran jest olejem z wątroby ryb dorszowatych. Źródła witaminy A, witaminy D i kwasów omega-3 w diecie opisują monografie tych składników.
Dawkowanie
Dokumenty unijne nie określają zalecanej ani maksymalnej dawki tranu. Porcję dzienną podaje producent na etykiecie.
Kanadyjskie ministerstwo zdrowia, Health Canada, ustala w wytycznych dla producentów największą dzienną porcję tranu na podstawie zawartości w nim witaminy A. Dla dorosłych jest to 4,3 ml, czyli 4,0 g oleju. Dla dzieci granica jest niższa i zależy od wieku (Health Canada, Cod Liver Oil, tab. 2 i 3). Ta ilość oleju dostarcza już całego górnego tolerowanego poziomu spożycia witaminy A, przyjętego przez Health Canada za amerykańskim Instytutem Medycyny. Każde inne źródło tej witaminy prowadzi wtedy do jego przekroczenia. Granica dotyczy oleju o składzie określonym w farmakopei. W Polsce dopuszczalna zawartość witaminy A w dziennej porcji suplementu diety jest niższa. Omawia ją monografia witaminy A.
Ilości witaminy A i witaminy D z tranu sumują się z ich ilościami z innych preparatów i z diety. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) utrzymał dla dorosłych górny tolerowany poziom spożycia preformowanej witaminy A na 3000 µg na dobę, wyrażonej jako równoważnik retinolu (EFSA 2024). Dla witaminy D ustalił dla dorosłych górny tolerowany poziom spożycia na 100 µg na dobę (EFSA 2023). Przed rozpoczęciem stosowania tranu należy sprawdzić, czy witaminy A i D nie występują już w innych przyjmowanych preparatach. Limity krajowe dla tych witamin w suplementach diety omawiają monografie witaminy A i witaminy D.
U niemowląt i dzieci górne tolerowane poziomy spożycia witamin A i D są niższe niż u dorosłych. Dla witaminy A wynoszą od 600 µg na dobę u niemowląt od 4. miesiąca życia (EFSA 2024). Dla witaminy D wynoszą 25 µg na dobę do 6. miesiąca życia, 35 µg od 6. do 12. miesiąca (EFSA 2018) i 50 µg w wieku od 1 roku do 10 lat (EFSA 2023). Tran podaje się dziecku w ilości odmierzonej według etykiety. Nie należy go łączyć z innymi kroplami ani preparatami zawierającymi witaminę A lub witaminę D bez porozumienia z lekarzem lub farmaceutą. Health Canada dopuszcza w produktach dla niemowląt i dzieci do 2 lat wyłącznie postacie płynne, czyli krople, emulsje i roztwory (Health Canada, Cod Liver Oil, Dosage Form(s)).
Przeciwwskazania
Nie należy stosować tranu przy nadwrażliwości na którykolwiek składnik produktu, przy hiperkalcemii, czyli podwyższonym stężeniu wapnia we krwi, i przy kamicy nerkowej (Charakterystyka Produktu Leczniczego Tran Hasco, pkt 4.3).
Tran jest przeciwwskazany u osób z rozpoznaną alergią na ryby. Ryby wymieniono w załączniku II do rozporządzenia (UE) nr 1169/2011, w pozycji 4, wśród substancji i produktów powodujących alergie lub reakcje nietolerancji. Przeciwwskazanie to opisuje także monografia kwasów omega-3.
Tran zawiera witaminę D. Dotyczą go więc także przeciwwskazania i środki ostrożności opisane w monografii witaminy D, w tym podwyższone stężenie wapnia w moczu, zwapnienie nerek, ciężkie zaburzenia czynności nerek oraz choroby ziarniniakowe, takie jak sarkoidoza i gruźlica.
Ciąża i karmienie piersią
Duże dawki witaminy A mogą spowodować zaburzenia rozwojowe płodu (Charakterystyka Produktu Leczniczego Tran Hasco, pkt 4.6). Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oparł górny tolerowany poziom spożycia witaminy A na jej działaniu teratogennym. Kobietom planującym ciążę i kobietom w ciąży Urząd odradza spożywanie wątroby i produktów z wątroby jako żywności (EFSA 2024). Tran także dostarcza preformowanej witaminy A.
Według Charakterystyki Produktu Leczniczego Tran Hasco w ciąży i w okresie karmienia piersią lek może być stosowany jedynie w przypadku zdecydowanej konieczności, po porozumieniu z lekarzem (pkt 4.6). Przed zastosowaniem tranu w okresie planowania ciąży, w ciąży i w okresie karmienia piersią należy zasięgnąć porady lekarza. Należy przy tym uwzględnić łączną ilość witaminy A ze wszystkich przyjmowanych preparatów.
Baza LactMed, prowadzona przez amerykański Narodowy Instytut Zdrowia Dziecka i Rozwoju Człowieka (NICHD), nie zawiera osobnego wpisu o tranie. Podsumowanie wpisu o olejach pochodzenia morskiego dotyczy kwasów omega-3 i nie omawia witamin A i D.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Witamina A i witamina D rozpuszczają się w tłuszczach i kumulują się w organizmie. Według Charakterystyki Produktu Leczniczego Tran Hasco długotrwałe stosowanie tego leku, nawet w dawkach zalecanych w charakterystyce, powoduje zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności, bóle brzucha i biegunka, a także bóle głowy i hiperwitaminozę A (pkt 4.9). Nadmiar witaminy D prowadzi do nadmiernego wydalania wapnia z moczem, a następnie do podwyższonego stężenia wapnia we krwi. Ryzyko rośnie przy tranie z dodaną witaminą D i przy łączeniu kilku preparatów z tą witaminą. Objawy nadmiaru witaminy D opisuje jej monografia. Nie należy łączyć kilku produktów zawierających tran, witaminę A lub witaminę D ani przekraczać porcji podanej przez producenta.
Ostrożność należy zachować u osób z sarkoidozą, w której występuje nadwrażliwość na witaminę D (Charakterystyka Produktu Leczniczego Tran Hasco, pkt 4.4).
Kilka leków wpływa na wchłanianie witamin z tranu. Cholestyramina i olej parafinowy zmniejszają wchłanianie witamin A i D z jelit. Neomycyna osłabia wchłanianie witaminy A. Wchłanianie witaminy D jest osłabione u osób przyjmujących leki przeciwdrgawkowe i barbiturany. Ze względu na zawartość witaminy D tran należy ostrożnie stosować razem z glikozydami naparstnicy (Charakterystyka Produktu Leczniczego Tran Hasco, pkt 4.5). Pozostałe interakcje witaminy D, w tym z tiazydowymi lekami moczopędnymi, które zwiększają ryzyko podwyższonego stężenia wapnia we krwi, opisuje monografia witaminy D.
Tranu nie należy przyjmować w trakcie leczenia doustnymi retinoidami. Charakterystyki leków z izotretynoiną podają, że ze względu na ryzyko hiperwitaminozy A pacjentom nie wolno jednocześnie przyjmować leków zawierających witaminę A (Charakterystyka Produktu Leczniczego Axotret, pkt 4.5). Charakterystyki leków z acytretyną podają, że jednoczesne stosowanie witaminy A z acytretyną jest przeciwwskazane (Charakterystyka Produktu Leczniczego Neotigason, pkt 4.5). Tran dostarcza witaminy A, więc przestroga dotyczy także tranu.
Przestrogi dotyczące kwasów omega-3, w tym stosowania ich z lekami przeciwzakrzepowymi i przeciwpłytkowymi, opisuje monografia kwasów omega-3. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny omówić stosowanie tranu z lekarzem lub farmaceutą.
Oleje z organizmów morskich mogą zawierać dioksyny i polichlorowane bifenyle (Health Canada, Cod Liver Oil, Specifications). Prawo unijne określa najwyższe dopuszczalne poziomy tych zanieczyszczeń w olejach z ryb i z wątroby ryb przeznaczonych dla konsumenta finalnego. Określa je rozporządzenie Komisji (UE) 2023/915, załącznik I.
Health Canada wymaga, aby tran w płynie po otwarciu przechowywać w lodówce (Health Canada, Cod Liver Oil, Storage conditions). Jakość oleju ocenia się między innymi po stopniu jego utlenienia (Specifications). Należy przestrzegać warunków przechowywania i terminu przydatności podanych na etykiecie.
Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje leczenia zaleconego przez lekarza ani zróżnicowanej diety.
Toksyczność w badaniach na zwierzętach
Ta monografia nie omawia danych z badań na zwierzętach. Toksyczność witamin A i D opisują ich monografie.
To nie jest porada weterynaryjna. Jeżeli zwierzę połknęło tę substancję, skontaktuj się niezwłocznie z lekarzem weterynarii.
Źródła
Health Canada, Natural Health Products Ingredients Database, monografia Cod Liver Oil z 25 września 2026 r., https://webprod.hc-sc.gc.ca/nhpid-bdipsn/atReq.do?atid=cod.liver.oil&lang=eng (tab. 1–3, Dosage Form(s), Storage conditions, Specifications); Charakterystyka Produktu Leczniczego Tran Hasco 500 mg, kapsułki miękkie, Rejestr Produktów Leczniczych, produkt 10865 (pkt 2, 4.3, 4.4, 4.5, 4.6, 4.9); Charakterystyka Produktu Leczniczego Axotret (izotretynoina), Rejestr Produktów Leczniczych, produkt 13485 (pkt 4.5); Charakterystyka Produktu Leczniczego Neotigason (acytretyna), Rejestr Produktów Leczniczych, produkt 4682 (pkt 4.5); EFSA NDA Panel, EFSA Journal 2024;22(6):e8814, doi:10.2903/j.efsa.2024.8814 (górny tolerowany poziom spożycia witaminy A preformowanej); EFSA NDA Panel, EFSA Journal 2023;21(8):e08145, doi:10.2903/j.efsa.2023.8145 (górny tolerowany poziom spożycia witaminy D); EFSA NDA Panel, EFSA Journal 2018;16(8):e05365, doi:10.2903/j.efsa.2018.5365 (górny tolerowany poziom spożycia witaminy D dla niemowląt); Rozporządzenie Komisji (UE) 2023/915, załącznik I; Rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik II, pozycja 4; unijny rejestr oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych: POL-HC-7271, POL-HC-7696, POL-HC-7569 (niedopuszczone); Drugs and Lactation Database (LactMed), Marine Oils, NBK501898, NICHD.
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2024.8814 · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2023.8145 · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2018.5365
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.