Żeń-szeń czy maca — czym się różnią i co wybrać
W skrócie
Żeń-szeń i maca to dwie różne rośliny z różnych rodzin. Makę nazywa się czasem „żeń-szeniem peruwiańskim”, ale ta nazwa zwyczajowa nie oznacza pokrewieństwa. Dla żadnej z nich nie ma w Unii Europejskiej dozwolonego oświadczenia zdrowotnego, dlatego ten tekst nie porównuje ich działania, tylko status prawny, bezpieczeństwo i jakość. Wyraźnie różni je lista leków i chorób, przy których ich stosowanie wymaga rozmowy z lekarzem.
- Warfaryna, acenokumarol albo inne leki przeciwzakrzepowe: obie rośliny wymagają rozmowy z lekarzem. Przy mace dotyczy to także leków przeciwpłytkowych.
- Leki na cukrzycę, inhibitory monoaminooksydazy (MAO) i inne leki przeciwdepresyjne stosowane z powodu zaburzeń afektywnych, midazolam przyjmowany doustnie albo preparaty z miłorzębem: żeń-szeń wymaga rozmowy z lekarzem.
- Zaburzenia ciśnienia tętniczego albo choroby zależne od hormonów: obie rośliny wymagają rozmowy z lekarzem.
- Choroba autoimmunologiczna albo leki immunosupresyjne, czyli hamujące odporność: żeń-szeń wymaga zgody lekarza prowadzącego.
- Ciąża i karmienie piersią: żeń-szenia nie zaleca się, a o mace decyduje się z lekarzem.
Czym jest żeń-szeń
Żeń-szeń właściwy (Panax ginseng) to roślina z rodziny araliowatych (NIH LiverTox, rozdział „Ginseng”, NBK548200). Jego korzeń stosuje się zwykle w postaci wyciągów standaryzowanych na ginsenozydy. Europejska Agencja Leków opublikowała dla korzenia żeń-szenia unijną monografię ziołową. Dotyczy ona tradycyjnych produktów leczniczych roślinnych, czyli leków, a nie suplementów (EMA/HMPC/27744/2023). Dawki z tej monografii nie są zaleceniem dla suplementu.
Czym jest maca
Maca (Lepidium meyenii) to roślina z rodziny kapustowatych, uprawiana w Andach peruwiańskich. Surowcem jest zgrubiała część podziemna, potocznie nazywana korzeniem, w Peru od stuleci jadana jako pożywienie (NIH LiverTox, rozdział „Maca”, NBK548552). Europejska Agencja Leków nie opublikowała dla niej monografii ziołowej. W suplementach występuje jako proszek z suszonego korzenia albo jako ekstrakt. Jak odczytać z etykiety, ile surowca zawiera porcja, opisuje przewodnik o mace.
Nazwa „żeń-szeń peruwiański” pojawia się w opisach maki (NIH LiverTox, rozdział „Maca”, NBK548552), ale nie oznacza pokrewieństwa. Maca należy do rodziny kapustowatych, a żeń-szeń do araliowatych. Łączy je wyłącznie to, że obie bywają zaliczane do adaptogenów. Nazwa nie mówi nic o składzie, przeciwwskazaniach ani interakcjach.
Porównanie
| Kryterium | Żeń-szeń | Maca |
|---|---|---|
| Nazwa łacińska | Panax ginseng | Lepidium meyenii |
| Rodzina roślin | araliowate | kapustowate |
| Jak opisuje się zawartość wyciągu | standaryzacja na ginsenozydy | proporcja ekstraktu i odpowiednik suszonego korzenia |
| Unijna monografia ziołowa (EMA) | jest, jako tradycyjny lek roślinny | nie ma |
| Wątroba (NIH LiverTox) | sam żeń-szeń nie został powiązany z uszkodzeniem wątroby; opisano je przy łączeniu z niektórymi lekami | mało prawdopodobna przyczyna uszkodzenia wątroby |
| Ważniejsze interakcje | warfaryna i acenokumarol, leki na cukrzycę, inhibitory MAO i inne leki przeciwdepresyjne przy zaburzeniach afektywnych, midazolam doustny, miłorząb | leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe |
| Zaburzenia ciśnienia tętniczego | podwyższone ciśnienie wymieniane wśród opisywanych działań niepożądanych | konsultacja z lekarzem przed zastosowaniem |
| Choroby zależne od hormonów | ostrożność; opisywano krwawienie z dróg rodnych, ginekomastię i ból piersi, wskazuje się na możliwe działanie estrogenne | ostrożność |
| Choroby autoimmunologiczne | ostrożność; żeń-szeń jest wymieniany wśród suplementów, które mogą zaostrzać autoimmunologiczne choroby skóry | — |
| Ciąża i karmienie piersią | nie zaleca się | brak badań, decyzja z lekarzem |
| Dzieci i młodzież | nie zaleca się | monografia kanadyjska podaje ilości wyłącznie dla dorosłych |
| Jakość surowca | — | opisano przypadek narażenia na ołów |
| Dozwolone oświadczenia zdrowotne w UE | brak | brak |
Kreska w tabeli oznacza, że źródła tego tekstu nie opisują tego zagadnienia dla danej rośliny. Nie jest to dowód, że problem nie istnieje.
Jak czytać etykietę
- Nazwa łacińska. Sama nazwa „żeń-szeń” może oznaczać różne rośliny. Żeń-szeń syberyjski to eleuterokok (Eleutherococcus senticosus), żeń-szeń amerykański to Panax quinquefolius, a „żeń-szeń peruwiański” to maca (Lepidium meyenii). To inne surowce niż Panax ginseng.
- Standaryzacja żeń-szenia. Zawartość ginsenozydów w preparatach handlowych bywa bardzo różna, a niektóre nie zawierają ich wcale (NIH LiverTox, rozdział „Ginseng”, NBK548200). Produkt bez podanej standaryzacji trudno porównać z innym.
- Ilość surowca w porcji maki. Przy proszku masa porcji jest masą surowca. Przy ekstrakcie potrzebna jest proporcja albo odpowiednik suszonego korzenia. Bez nich zawartości surowca nie da się ustalić. Szczegóły w przewodniku o mace.
- Pochodzenie maki. Przy proszku z importu sprawdza się, czy producent podaje wyniki badań zawartości metali ciężkich. Powód podano w części o bezpieczeństwie.
- Wyciągi płynne z żeń-szenia. Mogą zawierać etanol, który trzeba podać w oznakowaniu.
- Preparaty łączone. W sprzedaży są produkty z maką i żeń-szeniem w jednej porcji. Przeciwwskazania i interakcje obu roślin wtedy się sumują.
- Hasła obiecujące działanie na organizm. Dla żadnej z tych roślin takie oświadczenia nie są w Unii Europejskiej dozwolone.
Bezpieczeństwo
Żeń-szeń
Unijna monografia ziołowa wymienia dolegliwości żołądkowo-jelitowe, reakcje nadwrażliwości, w tym pokrzywkę i świąd, oraz bezsenność (EMA/HMPC/27744/2023). Nie zaleca stosowania poniżej 18. roku życia ani w ciąży i podczas karmienia piersią. Przewiduje stosowanie do 3 miesięcy, a konsultację z lekarzem lub farmaceutą, gdy objawy nasilają się podczas stosowania albo utrzymują dłużej niż 2 tygodnie (EMA/HMPC/27744/2023). Wśród opisywanych działań niepożądanych żeń-szenia wymienia się też ból głowy, podwyższone ciśnienie tętnicze i krwawienie z dróg rodnych. Odnotowano także ginekomastię i ból piersi (monografia SuplerMed: żeń-szeń). LactMed podaje brak informacji o stosowaniu w okresie karmienia piersią i wskazuje na możliwe działanie estrogenne (LactMed, National Institutes of Health). Z tego powodu przy chorobach zależnych od hormonów żeń-szeń omawia się z lekarzem.
Leki. Charakterystyka Produktu Leczniczego warfaryny, czyli urzędowy opis tego leku, wymienia żeń-szeń wśród preparatów, które mogą osłabiać działanie leku (punkt 4.5). Ze względu na podobieństwo do warfaryny tę samą ostrożność stosuje się przy acenokumarolu. Przy łączeniu żeń-szenia z tymi lekami lekarz może zlecić częstsze oznaczanie INR, czyli wskaźnika krzepnięcia. Żeń-szeń może też nasilać działanie leków obniżających stężenie cukru we krwi; opisano niedocukrzenie, które ustąpiło po odstawieniu zioła. U osób leczonych inhibitorami MAO opisywano bóle głowy, drżenie i epizody maniakalne, dlatego żeń-szenia nie łączy się z nimi bez konsultacji z lekarzem. Ostrożność dotyczy również osób leczonych innymi lekami przeciwdepresyjnymi z powodu zaburzeń afektywnych. Szczegóły: warfaryna a żeń-szeń, żeń-szeń a leki na cukrzycę, żeń-szeń a inhibitory MAO.
Charakterystyka Produktu Leczniczego midazolamu w tabletkach, punkt 4.5, zalicza żeń-szeń koreański, czyli właściwy, do słabych induktorów CYP3A, enzymu wątrobowego rozkładającego lek, które przy podaniu doustnym obniżają stężenie leku we krwi o 20–50%. Ulotka leku z wyciągiem z liści miłorzębu nie zaleca łączenia go z lekami roślinnymi z żeń-szeniem właściwym. Powodem jest ryzyko krwawienia. Szczegóły: żeń-szeń a midazolam, miłorząb japoński a żeń-szeń.
Wątroba. Sam żeń-szeń nie został powiązany z uszkodzeniem wątroby. Opisano je jednak 1–3 miesiące po dołączeniu żeń-szenia do imatynibu albo raltegrawiru. Osoby te wcześniej dobrze tolerowały te leki i tolerowały je ponownie po odstawieniu żeń-szenia (NIH LiverTox, rozdział „Ginseng”, NBK548200).
Choroby autoimmunologiczne. Przegląd z 2025 roku zalicza żeń-szeń do 15 roślin o najlepiej udokumentowanym działaniu pobudzającym odporność, które mogą wywołać lub zaostrzyć autoimmunologiczne choroby skóry (Weiner i wsp., 2025, PMID 41475897). Przy chorobie autoimmunologicznej i przy lekach immunosupresyjnych żeń-szeń stosuje się wyłącznie za zgodą lekarza prowadzącego.
Maca
Działania niepożądane maki opisywano rzadko, a ich przebieg był łagodny. Najczęściej były to dolegliwości żołądkowo-jelitowe i ból głowy. Zbiór LiverTox uznaje makę za mało prawdopodobną przyczynę uszkodzenia wątroby, ale zaznacza, że jako suplement była stosowana w ograniczonym zakresie (NIH LiverTox, rozdział „Maca”, NBK548552).
Monografia kanadyjskiego urzędu Health Canada zaleca konsultację z lekarzem przed przyjmowaniem maki w ciąży i podczas karmienia piersią. Tę samą konsultację monografia zaleca przy zaburzeniach ciśnienia tętniczego oraz przy przyjmowaniu leków przeciwzakrzepowych, gdy preparat dostarcza co najmniej 0,6 g suszonego korzenia na dobę. Przy preparatach deklarujących wpływ na nastrój albo sferę seksualną zaleca ją dodatkowo przy zaburzeniach psychicznych, takich jak lęk czy depresja (Health Canada, monografia Maca – Lepidium meyenii, 27.09.2024). Gdy etykieta nie podaje ilości suszonego korzenia w porcji, przyjmuje się, że porcja osiąga próg 0,6 g. Przy preparacie dostarczającym od 0,6 do 3 g suszonego korzenia na dobę ta sama monografia zaleca zapytać lekarza, jeśli przyjmowanie ma trwać dłużej niż 3 miesiące. Przy większej ilości ten czas skraca się do 6 tygodni (Health Canada, monografia Maca – Lepidium meyenii, 27.09.2024). Ostrożność jest wskazana także u osób z chorobami zależnymi od hormonów. Szczegóły: maca a leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe.
Jakość surowca. Opisano przypadek kobiety ze stężeniem ołowiu we krwi 44 µg/dl, u której pierwszym źródłem narażenia był kubek ceramiczny. Po zaprzestaniu używania kubka stężenie spadło. Rok później wzrosło ponownie po rozpoczęciu przyjmowania sproszkowanego korzenia maki i obniżyło się po jego odstawieniu (Johnson-Arbor i wsp., 2018, PMID 29313251). Autorzy ostrzegają, że produkty sprowadzane i sprzedawane przez internet mogą zawierać znaczne ilości ołowiu, i wskazują na szczególne zagrożenie dla kobiet w wieku rozrodczym. To pojedynczy opis przypadku i nie świadczy o właściwości samej rośliny. Wskazuje jednak, że pochodzenie surowca ma znaczenie.
Obie
Żeń-szeń może osłabiać działanie warfaryny, czyli zmniejszać ochronę przed zakrzepicą. Przy mace źródła nie podają, w którą stronę miałoby się zmienić działanie leków przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych. Przy leczeniu warfaryną albo acenokumarolem włączenie i odstawienie którejkolwiek z tych roślin ustala się z lekarzem, razem z kontrolą INR. Dawki leku nie zmienia się samodzielnie.
Pilnego kontaktu z lekarzem wymagają objawy krwawienia: krwawienie z nosa lub dziąseł, siniaki powstające bez urazu, krew w moczu, czarny stolec albo przedłużone krwawienie z drobnej rany. Tak samo pilne są objawy, które mogą wskazywać na zakrzepicę: obrzęk i ból łydki albo nagła duszność.
Przy lekach przyjmowanych na stałe preparat omawia się z lekarzem lub farmaceutą. Mała liczba opisanych interakcji maki nie oznacza, że ich nie ma. Danych o mace jako suplemencie jest mniej niż o żeń-szeniu.
Najczęstsze pytania
Czy maca to żeń-szeń peruwiański? Tak się ją czasem nazywa, ale to inna roślina, z innej rodziny. Nazwa nie oznacza podobnego składu ani podobnych przeciwwskazań.
Co jest lepsze na energię albo zmęczenie? Dla żadnej z tych roślin nie ma w Unii Europejskiej dozwolonego oświadczenia o energii ani o zmęczeniu, więc nie da się tego rzetelnie rozstrzygnąć. Przy przewlekłym zmęczeniu pierwszym krokiem jest wizyta u lekarza: przyczyną bywa choroba, której suplement nie wykryje.
Czy maca jest bezpieczniejsza od żeń-szenia? Ma krótszą listę opisanych interakcji, ale też mniej danych. Przy lekach przeciwzakrzepowych, zaburzeniach ciśnienia, chorobach zależnych od hormonów, w ciąży i podczas karmienia piersią również wymaga rozmowy z lekarzem.
Czy można je łączyć? Mieszanki są w sprzedaży. Przeciwwskazania i interakcje obu roślin wtedy się sumują, a przy lekach przeciwzakrzepowych ostrożności wymagają obie.
Podsumowanie
Żeń-szeń i maca to różne rośliny bez dozwolonych oświadczeń zdrowotnych, a nazwa „żeń-szeń peruwiański” nie oznacza pokrewieństwa. O wyborze decyduje bezpieczeństwo. Żeń-szeń ma dłuższą listę opisanych interakcji: z warfaryną i acenokumarolem, lekami na cukrzycę, inhibitorami MAO, midazolamem i miłorzębem, a w ciąży, podczas karmienia piersią i poniżej 18. roku życia nie zaleca się go stosować (EMA/HMPC/27744/2023). Maca wymaga rozmowy z lekarzem przy lekach przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych, zaburzeniach ciśnienia, chorobach zależnych od hormonów, w ciąży i podczas karmienia piersią. Na etykiecie sprawdza się nazwę łacińską, standaryzację albo ilość surowca w porcji i pochodzenie surowca.
Więcej: żeń-szeń, maca, przewodnik o mace. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Źródła
- Rejestr oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych UE (rozporządzenie (WE) nr 1924/2006), odczyt 15.10.2026. Brak wpisów dla żeń-szenia i maki. Rejestr oświadczeń UE
- EMA/HMPC/27744/2023. European Union herbal monograph on Panax ginseng C.A.Mey., radix (Revision 1).
- Health Canada, Natural Health Products Ingredients Database. Monografia „Maca – Lepidium meyenii”, wersja z 27.09.2024.
- NIH LiverTox: Ginseng. NCBI Bookshelf NBK548200.
- NIH LiverTox: Maca. NCBI Bookshelf NBK548552.
- Weiner JD, Hill A, Shen C, On A, Werth VP. Identifying immunostimulatory herbal supplements that may flare autoimmune skin diseases: a systematic scoping review. Lupus Sci Med 2025;12. PMID 41475897.
- Johnson-Arbor K, Vo K, Wong F, Gajek R. Unintentional and sequential lead exposure from a ceramic mug and maca (Lepidium meyenii). J Med Toxicol 2018;14:152–155. PMID 29313251.
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Warfin, punkt 4.5 (Rejestr Produktów Leczniczych).
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Acenocumarol WZF, punkt 4.5 (Rejestr Produktów Leczniczych). Żeń-szenia nie wymienia; ostrożność przy acenokumarolu wynika z podobieństwa do warfaryny.
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Dormicum (midazolam), tabletki powlekane, punkt 4.5 (Rejestr Produktów Leczniczych).
- Ulotka dla pacjenta Bilomag, tabletki z wyciągiem z liści miłorzębu japońskiego, punkt „Ten lek a inne leki” (Rejestr Produktów Leczniczych).