Błonnik pokarmowy i prebiotyki
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Jak działa
Błonnik pokarmowy to niestrawne składniki roślinne, które przechodzą przez jelito cienkie w postaci nierozłożonej i zwiększają objętość treści jelitowej; prebiotyki (np. inulina, fruktooligosacharydy) to ich szczególna grupa, stanowiąca pożywkę dla korzystnej mikroflory jelit, która je fermentuje. Autoryzowane oświadczenia zdrowotne dotyczą konkretnych frakcji błonnika, nie błonnika jako takiego — beta-glukany pomagają w utrzymaniu prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi, błonnik żytni pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu jelit, a błonnik z otrębów pszennych przyczynia się do przyspieszenia pasażu jelitowego i do zwiększenia masy kału (Rozporządzenie (UE) nr 432/2012). Podaż błonnika warto zwiększać stopniowo i dbać o odpowiednią ilość płynów.
Źródła w diecie i niedobór
Głównym źródłem błonnika w diecie są pełnoziarniste produkty zbożowe, nasiona roślin strączkowych, owoce, warzywa i ziemniaki; duże stężenia zawierają także orzechy i nasiona. Rodzaj błonnika zależy od produktu: w produktach pełnoziarnistych przeważa błonnik zlignifikowanych warstw zewnętrznych ziarna, owies i jęczmień są bogate w rozpuszczalne, lepkie beta-glukany, a w owocach i warzywach głównym rodzajem błonnika są pektyny o zbliżonych właściwościach (EFSA, 2010).
Wyznaczając wystarczające spożycie błonnika, Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności za najwłaściwsze kryterium uznał jego rolę w czynności jelit: 25 g na dobę odpowiada prawidłowemu wypróżnianiu u osób dorosłych. Dla dzieci od 1. roku życia za wystarczające dla prawidłowego wypróżniania uznano 2 g na każdy megadżul wartości energetycznej diety, przy czym dane pozwalające wyznaczyć odrębne wartości dla dzieci urząd uznał za ograniczone (EFSA, 2010).
Badania spożycia w Europie pokazują, ile błonnika daje codzienny jadłospis. U dorosłych średnie spożycie mieściło się w przedziale od 15 do 30 g na dobę, a u osób po 65. roku życia w około 70% badań wynosiło od 19 do 25 g. Rozrzut wewnątrz populacji był przy tym znaczny: od 6–9 g na dobę u pięciu procent osób o najniższym spożyciu do 39–51 g u pięciu procent o najwyższym. U dzieci poniżej 10–12 lat średnie spożycie wynosiło od 10 do 20 g na dobę, a u młodzieży od 15 do 33 g. Urząd zwraca uwagę, że badania różniły się metodą, okresem obserwacji i podziałem na grupy wieku, a dane o spożyciu bywają zaniżane przez samych badanych, dlatego porównania między krajami wymagają ostrożności; podane wartości dają przybliżony obraz, a nie dokładny pomiar (EFSA, 2010).
Dawkowanie
Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności ustalił dla błonnika pokarmowego wystarczające spożycie w wysokości 25 g na dobę u osób dorosłych. Dla dzieci i młodzieży wartości są niższe i zależą od wieku: 10 g na dobę od 1. do 3. roku życia, 14 g od 4. do 6. roku, 16 g od 7. do 10. roku, 19 g od 11. do 14. roku oraz 21 g od 15. do 17. roku. Górnej granicy spożycia błonnika nie ustalono. Wartości odnoszą się do błonnika z całej diety, a nie do zawartości w pojedynczym preparacie, dlatego przy ocenie podaży liczy się także błonnik z warzyw, owoców, nasion roślin strączkowych i produktów zbożowych. Osobną sprawą są progi ilościowe przy oświadczeniach zdrowotnych dotyczących poszczególnych frakcji błonnika: nie są one zapotrzebowaniem, tylko warunkiem użycia danego brzmienia. Podaż błonnika zwiększa się stopniowo i wraz z odpowiednią ilością płynów.
Przeciwwskazania
Trudności z połykaniem, zwężenie przełyku oraz inne stany utrudniające przechodzenie treści pokarmowej. Podejrzenie lub rozpoznanie niedrożności przewodu pokarmowego, a także ostry ból brzucha o nieustalonej przyczynie. Stan po operacjach przewodu pokarmowego, w tym po zabiegach bariatrycznych — opisano zatkanie zespolenia przez bezoar (PMID 25771442). Choroby zapalne jelit ze zwężeniami — stosowanie wyłącznie po konsultacji z lekarzem. U osób z cukrzycą leczoną insuliną lub lekami doustnymi błonnik zmienia tempo wchłaniania węglowodanów, dlatego dawkowanie leków może wymagać kontroli. Kobiety w ciąży i karmiące piersią oraz dzieci — stosowanie po konsultacji z lekarzem.
Ciąża i karmienie piersią
Zaparcie należy do częstych dolegliwości w ciąży, a błonnik należy do tego, co w tej sytuacji badano. Przegląd Cochrane z 2015 roku znalazł na ten temat bardzo mało danych: do analizy weszły dwa badania obejmujące łącznie 180 kobiet, a zbiorczej analizy nie przeprowadzono z powodu ich niedostatku. W jednym z nich, obejmującym 40 kobiet, suplementacja błonnikiem wiązała się z większą częstością wypróżnień niż brak interwencji (średnia różnica 2,24 wypróżnienia tygodniowo; 95% CI 0,96–3,52). Autorzy przeglądu stwierdzają, że dowodów pozwalających całościowo ocenić skuteczność i bezpieczeństwo leczenia zaparcia w ciąży jest za mało (PMID 26342714).
Wartość odniesienia dla błonnika wynosi 25 g na dobę u osób dorosłych i odnosi się do całej diety; osobnej wartości dla ciąży ani dla okresu karmienia piersią nie ustalono.
Opisane w części o ostrzeżeniach zasady mają w ciąży to samo znaczenie co poza nią: preparat pęczniejący popija się dużą ilością wody, podaż zwiększa się stopniowo, a między błonnikiem a lekami zachowuje się odstęp. Decyzję o przyjmowaniu preparatu w ciąży i podczas karmienia piersią podejmuje się z lekarzem.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Preparaty błonnikowe, zwłaszcza pęczniejące (babka płesznik, babka jajowata, psyllium), należy popijać dużą ilością wody — co najmniej szklanką na porcję — i dbać o odpowiednią podaż płynów w ciągu dnia. Przyjęte przy niedostatecznej ilości płynu mogą spęcznieć w przełyku lub jelicie i doprowadzić do niedrożności; opisano taki przypadek u osoby stosującej produkt z psyllium (Acute Med Surg 2023, PMID 37179542). Nie należy przyjmować preparatu bezpośrednio przed położeniem się. Spożycie błonnika zwiększaj stopniowo — gwałtowna zmiana bywa źle tolerowana i powoduje wzdęcia oraz dyskomfort. Duże ilości błonnika mogą wpływać na wchłanianie niektórych leków, dlatego zachowaj odstęp czasowy między preparatem a lekami i omów to z lekarzem lub farmaceutą. Przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli wystąpi silny ból brzucha, wymioty, zatrzymanie oddawania stolca i gazów lub uczucie zatrzymania kęsa w przełyku.
Źródła
Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 — wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych (beta-glukany, błonnik żytni, błonnik z otrębów pszennych). Rejestr oświadczeń UE (rozporządzenie (WE) nr 1924/2006) — brak ogólnego oświadczenia dla określenia „prebiotyk”. Wystarczające spożycie błonnika pokarmowego za: Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności, Summary of Dietary Reference Values, wersja 4, wrzesień 2017, tabela 3 — 25 g na dobę u dorosłych oraz wartości dla dzieci i młodzieży wg grup wieku. Niedrożność jelit po produkcie z psyllium przyjmowanym bez odpowiedniej podaży płynów — Acute Medicine & Surgery 2023, PMID 37179542. Bezoar zatykający zespolenie u pacjenta po zabiegu bariatrycznym — Surgery for Obesity and Related Diseases 2015, PMID 25771442. Zrodla w diecie i kryterium wystarczajacego spozycia za: EFSA, Scientific Opinion on Dietary Reference Values for carbohydrates and dietary fibre, EFSA Journal 2010;8(3):1462, DOI 10.2903/j.efsa.2010.1462 (sekcje 3.1.2, 3.2, 3.2.2 oraz wnioski).
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37179542/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25771442/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26342714/ · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2010.1462
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.