Lukrecja (Glycyrrhiza glabra)
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Jak działa
Aktywnym składnikiem korzenia lukrecji jest glicyryzyna (kwas glicyryzynowy) oraz jej metabolit — kwas glicyretynowy. Hamują one enzym — 11β-hydroksysteroidową dehydrogenazę typu 2 (11β-HSD2) — który w nerce inaktywuje kortyzol do kortyzonu. Przy zahamowaniu enzymu kortyzol pobudza receptory mineralokortykoidowe, wywołując stan rzekomego hiperaldosteronizmu (pseudohiperaldosteronizmu): zatrzymanie sodu i wody, utratę potasu, zahamowanie wydzielania reniny, a w efekcie wzrost ciśnienia tętniczego, hipokaliemię i obrzęki. Nasilenie efektu zależy od dawki i czasu przyjmowania, a zmiany ustępują po odstawieniu. Występuje duża osobnicza zmienność wrażliwości.
Dawkowanie
Nie ustalono dawki suplementacyjnej o udowodnionym działaniu prozdrowotnym. Ze względów bezpieczeństwa Komitet Naukowy ds. Żywności UE (SCF) uznał, że regularne spożycie kwasu glicyryzynowego nie powinno przekraczać 100 mg na dobę. Jest to wartość orientacyjna, która może ulec zmianie w miarę napływu nowych danych. Preparatów z korzenia lukrecji nie stosuje się dłużej niż 4 tygodnie. Taki maksymalny czas stosowania Europejska Agencja Leków ustaliła dla ziołowego produktu leczniczego z tym surowcem, stosowanego w dolegliwościach trawiennych (EMA/HMPC/108399/2024). Ze względu na zmienną zawartość glicyryzyny w ekstraktach oraz osobniczą wrażliwość rozsądne jest przyjmowanie najniższej skutecznej dawki przez możliwie krótki czas.
Przeciwwskazania
Nadciśnienie tętnicze, hipokaliemia (niskie stężenie potasu), choroby serca, choroby nerek, w tym ich niewydolność, ciężkie zaburzenia czynności wątroby z cholestazą. Nie stosować w ciąży (dane wiążą wysokie spożycie lukrecji z ryzykiem porodu przedwczesnego) ani w okresie karmienia piersią. Zachować szczególną ostrożność u osób przyjmujących digoksynę, leki moczopędne, leki hipotensyjne lub kortykosteroidy. Nie ustalono bezpieczeństwa stosowania u osób poniżej 18. roku życia z powodu braku wystarczających danych.
Ciąża i karmienie piersią
Unijna monografia ziołowa dla korzenia lukrecji nie zaleca stosowania w ciąży, a zastrzeżenie obejmuje także kobiety w wieku rozrodczym niestosujące antykoncepcji. Danych z zastosowania u kobiet w ciąży jest niewiele, a w badaniach na zwierzętach wykazano toksyczność rozrodczą. Bezpieczeństwa w okresie karmienia piersią również nie ustalono i stosowania nie zaleca się: glicyryzyna jest wykrywalna w mleku części kobiet przyjmujących lukrecję, pomiarów kwasu glicyretynowego nie prowadzono, a wpływ surowca i jego składników na noworodki i niemowlęta pozostaje nieznany. Odpowiednich danych o wpływie na płodność nie ma (Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków, dokument EMA/HMPC/108399/2024, wersja finalna przyjęta 4 marca 2026 roku).
Obserwacje u ludzi pochodzą z fińskich badań nad spożyciem wyrobów lukrecjowych i posługują się progiem tygodniowym. W badaniu obejmującym 1049 kobiet ekspozycję podzielono na niską poniżej 250 mg glicyryzyny na tydzień, umiarkowaną od 250 do 499 mg oraz wysoką od 500 mg wzwyż. Przy ekspozycji wysokiej masa urodzeniowa i ciśnienie tętnicze matek nie różniły się istotnie, natomiast szansa urodzenia dziecka przed 38. tygodniem ciąży była ponad dwukrotnie większa (iloraz szans 2,5; 95% CI 1,1–5,5), a różnica średnich czasu trwania ciąży wyniosła 2,52 dnia. Autorzy podkreślają, że choć jest to różnica niewielka, przesunięcie całego rozkładu wystarczyło, by podwoić szansę urodzenia przed 38. tygodniem (PMID 11390327). Osobne badanie porównało 95 kobiet, które urodziły przedwcześnie, ze 107 kobietami, które urodziły o czasie: przy ekspozycji wysokiej ryzyko porodu przed 37. tygodniem było ponad dwukrotnie większe, a dla 40 porodów przed 34. tygodniem iloraz szans wyniósł 3,07 (95% CI 1,17–8,05) w modelu w pełni skorygowanym (PMID 12396997).
Następstwa u dzieci ocenił zespół badawczy z tego samego ośrodka. Badanie objęło 378 dzieci urodzonych w Helsinkach w 1998 roku, zbadanych w latach 2009–2011 w średnim wieku 12,5 roku. Przy wysokiej ekspozycji matczynej, wobec spożycia do 249 mg na tydzień, dziewczynki były wyższe i cięższe oraz miały bardziej zaawansowane dojrzewanie płciowe, a dzieci obu płci uzyskiwały o 7 punktów niższy wynik w testach ilorazu inteligencji (95% CI 3,1–11,2), gorzej wypadały w badaniu pamięci i miały 3,3 razy wyższą szansę problemów o obrazie zespołu nadpobudliwości z deficytem uwagi (95% CI 1,4–7,7). Różnic w stężeniu kortyzolu nie stwierdzono. Jest to obserwacja, a nie doświadczenie z losowym doborem (PMID 28158597).
Mechanizm opisany w części o mechanizmie działania ma w ciąży drugą lokalizację. Enzym 11β-HSD2, hamowany przez glicyryzynę w nerce, pracuje także w łożysku, gdzie stanowi barierę chroniącą płód przed glukokortykoidami matki. Zahamowanie tej bariery było przesłanką, z której badacze wyszli, planując opisane wyżej badanie następstw u dzieci. Nie zostało ono jednak potwierdzone pomiarem: różnic w stężeniu kortyzolu u tych dzieci nie stwierdzono. W badaniach na zwierzętach 18β-kwas glicyretynowy przechodził przez barierę łożyskową i był wykrywany u płodów szczura. Glicyryzynian amonu podawany szczurom w wodzie pitnej od siódmego do siedemnastego dnia ciąży, w dawkach odpowiadających 21–680 mg na kilogram masy ciała na dobę, wiązał się z zależnymi od dawki wadami tkanek miękkich, przede wszystkim nerek, oraz z nieprawidłowościami szkieletowymi w dwóch najwyższych grupach; autorzy ocenili ten wpływ jako niewielki. W osobnym doświadczeniu 18β-kwas glicyretynowy w dawce 1000 mg na kilogram masy ciała, podawany od trzynastego dnia ciąży, obniżał u płodów aktywność 11β-HSD w płucach oraz stężenie mRNA białka surfaktantu A (EMA/HMPC/108395/2024, sekcja 3.3.5). Odpowiednich badań toksyczności rozrodczej, genotoksyczności ani działania rakotwórczego nie przeprowadzono.
Próg z badań fińskich wymaga zestawienia z wartością podaną w części o dawkowaniu. Wysoka ekspozycja zaczyna się tam od 500 mg glicyryzyny na tydzień (PMID 11390327, 12396997, 28158597), co odpowiada mniej więcej 71 mg na dobę, podczas gdy orientacyjna granica przyjęta dla ogółu osób dorosłych wynosi 100 mg na dobę. Obserwacje z ciąży dotyczą zatem spożycia mieszczącego się poniżej tej granicy. Jednostki nie są tożsame, bo badania opisywały spożycie tygodniowe, a granica odnosi się do spożycia regularnego, jednak zestawienie pokazuje, że wartość bezpieczna dla ogółu nie jest wartością bezpieczną w ciąży.
Preparatów z korzenia lukrecji nie stosuje się w ciąży ani podczas karmienia piersią. Przyjmowanie takiego preparatu przez kobietę planującą ciążę omawia się z lekarzem.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Komitet Naukowy do spraw Żywności uznał za rozsądne, by regularne spożycie kwasu glicyryzynowego nie przekraczało 100 mg na dobę, i zaznaczył, że jest to wartość tymczasowa; u osób najbardziej wrażliwych działania niepożądane opisywano właśnie przy takim spożyciu (SCF, opinia z 10 kwietnia 2003). Mechanizm polega na hamowaniu dehydrogenazy 11-beta-hydroksysteroidowej typu 2, co prowadzi do zatrzymania sodu i wody oraz zwiększonej utraty potasu. Bardziej wrażliwe są osoby z nadciśnieniem tętniczym, chorobami nerek, wątroby lub układu krążenia oraz z obniżonym stężeniem potasu (monografia EMA/HMPC/108399/2024). Lukrecja wchodzi w istotne interakcje lekowe: wskutek wywoływanej hipokaliemii nasila toksyczność digoksyny (interakcja o wysokim ryzyku), może osłabiać działanie leków hipotensyjnych oraz pogłębiać utratę potasu wywoływaną przez diuretyki, kortykosteroidy i pobudzające leki przeczyszczające. Objawy nadmiaru — obrzęki, osłabienie mięśni, zaburzenia rytmu serca, wzrost ciśnienia — wymagają odstawienia i kontaktu z lekarzem. Nie łączyć z wymienionymi lekami bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Należy zachować ostrożność przy lekach metabolizowanych przez izoenzym CYP3A4; ich łączenie z lukrecją omawia się z lekarzem lub farmaceutą. Preparatu nie należy przyjmować razem z innymi produktami zawierającymi lukrecję, także spożywczymi, ponieważ dawki glicyryzyny sumują się. Opisywanym skutkiem są zatrzymanie wody, podwyższone ciśnienie tętnicze, obniżone stężenie potasu i zaburzenia rytmu serca.
Źródła
SCF (Scientific Committee on Food, UE), opinia z 2003 r. o kwasie glicyryzynowym: regularne spożycie nie powinno przekraczać 100 mg/dobę. EMA HMPC — unijna monografia ziołowa Glycyrrhizae radix, wersja finalna Revision 1 (EMA/HMPC/108399/2024, przyjęta przez HMPC 4 marca 2026, opublikowana 20 lipca 2026; zastąpiła EMA/HMPC/571119/2010 z 2012 roku, oznaczoną obecnie jako wycofana): maksymalny czas stosowania 4 tygodnie dla wskazania trawiennego, sekcja 4.4 (zakaz łączenia kilku produktów lukrecjowych, ostrożność przy substratach CYP3A4, brak danych poniżej 18 lat), sekcja 4.6 (ciąża i karmienie piersią) oraz sekcja 5.3 (dane przedkliniczne). Obserwacje u ludzi w ciąży: PMID 11390327, PMID 12396997, PMID 28158597. Mechanizm 11β-HSD2 / pseudohiperaldosteronizm: Front Nutr 2021;8:719197 (PMC8484325); NCCIH (NIH) — Licorice Root. Spójne z podpisanymi interakcjami lukrecji w bazie (id 257 digoksyna, 258 diuretyki, 259 leki hipotensyjne, 260 kortykosteroidy).
https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-european-union-herbal-monograph-glycyrrhiza-glabra-l-glycyrrhiza-inflata-bat-glycyrrhiza-uralensis-fisch-radix-revision-1_en.pdf · https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-summary/final-assessment-report-glycyrrhiza-glabra-l-glycyrrhiza-inflata-bat-glycyrrhiza-uralensis-fisch-radix-revision-1_en.pdf · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11390327/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12396997/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28158597/ · https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/superseded-community-herbal-monograph-glycyrrhiza-glabra-l-or-glycyrrhiza-inflata-bat-or-glycyrrhiza-uralensis-fisch-radix-first-version_en.pdf · https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8484325/
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.