Tiamina (witamina B1)
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Wzór sumaryczny: C12H17N4OS+ · PubChem CID 1130
Jak działa
Tiamina (witamina B1) to rozpuszczalna w wodzie witamina z grupy B. W organizmie ulega fosforylacji do formy aktywnej — pirofosforanu tiaminy (TPP) — która pełni funkcję koenzymu kluczowych reakcji metabolizmu energetycznego. TPP jest kofaktorem dehydrogenazy pirogronianowej, łączącej glikolizę z cyklem kwasu cytrynowego, dehydrogenazy α-ketoglutaranowej w tym cyklu oraz transketolazy w szlaku pentozofosforanowym. Uczestniczy także w przemianach aminokwasów rozgałęzionych. Poprzez te reakcje tiamina warunkuje pozyskiwanie energii z węglowodanów, a komórki układu nerwowego, silnie zależne od metabolizmu glukozy, należą do najbardziej wrażliwych na dostępność tiaminy. Zgodnie z oświadczeniami autoryzowanymi w Unii Europejskiej tiamina przyczynia się do prawidłowego metabolizmu energetycznego oraz do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Jej źródłem w diecie są m.in. produkty pełnoziarniste, nasiona roślin strączkowych i mięso.
Źródła w diecie i niedobór
Tiamina jest obecna we wszystkich tkankach roślinnych i zwierzęcych; w roślinnych występuje w postaci wolnej, a w zwierzęcych w postaciach ufosforylowanych. Do głównych źródeł pokarmowych należą produkty pełnoziarniste, nasiona roślin strączkowych, mięso, wątroba i ryby. Przetwarzanie żywności powoduje znaczną utratę tiaminy — sprzyjają jej zasadowy odczyn, wysoka temperatura oraz kontakt z siarczynami. W całodziennym jadłospisie największy udział w dostarczaniu tiaminy mają w większości grup wieku produkty zbożowe, a obok nich u dorosłych mięso i jego przetwory oraz mleko i nabiał (EFSA, 2016).
Badania spożycia w dziewięciu krajach Unii pokazują, ile tiaminy daje codzienna dieta. U dorosłych średnie spożycie mieściło się w przedziale od 0,88 do 1,99 mg na dobę, u dzieci i młodzieży od 10. do 18. roku życia od 0,93 do 1,92 mg, u dzieci od 3. do 10. roku życia od 0,68 do 1,29 mg, u dzieci od 1. do 3. roku życia od 0,58 do 0,98 mg, a u niemowląt od 0,31 do 0,65 mg na dobę. W większości badań spożycie u mężczyzn było nieco wyższe niż u kobiet, głównie dlatego, że spożywali oni większe ilości żywności (EFSA, 2016).
Niedobór tiaminy prowadzi do zaburzeń określanych wspólnie jako beri-beri, o objawach przede wszystkim neurologicznych i sercowo-naczyniowych. Postać sucha to głównie zaburzenie neurologiczne z czuciową i ruchową neuropatią obwodową. W postaci mokrej do neuropatii dochodzą objawy ze strony układu krążenia: zastoinowa niewydolność serca, powiększenie serca i przyspieszenie jego czynności. Opisano również postać rozwijającą się gwałtownie, o ciężkim przebiegu sercowo-naczyniowym (EFSA, 2016).
Dawkowanie
Zgodnie z wartościami referencyjnymi EFSA (2016) zapotrzebowanie na tiaminę zależy od spożycia energii i wynosi 0,1 mg na 1 MJ (0,4 mg na 1000 kcal), co u osób dorosłych odpowiada zwykle około 1 mg na dobę. Zapotrzebowanie pokrywa zróżnicowana dieta; suplementację warto ustalić z lekarzem lub farmaceutą. Górnego tolerowanego poziomu spożycia dla tiaminy nie ustalono. Wobec braku systematycznych badań zależności dawka-odpowiedź i bardzo małej toksyczności nie wyznaczono ani poziomu bez obserwowanego działania szkodliwego, ani najniższego poziomu takiego działania (SCF, 11 lipca 2001 r.). W Polsce maksymalną zawartość tiaminy w suplemencie diety ustalono natomiast na 100 mg w zalecanej do spożycia dziennej porcji (uchwała nr 12/2019 Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym). Przy braku wartości unijnej to ona jest jedynym progiem odniesienia dla produktu zgłaszanego do obrotu w Polsce. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety są stanowiskiem organu doradczego, nie rozporządzeniem; to na nich opiera się jednak nadzór sanitarny wobec produktów zgłaszanych do obrotu w Polsce.
Przeciwwskazania
Brak istotnych klinicznie przeciwwskazań przy suplementacji doustnej w dawkach odpowiadających zapotrzebowaniu. W przypadku znanej nadwrażliwości na tiaminę lub wątpliwości — konsultacja z lekarzem lub farmaceutą.
Ciąża i karmienie piersią
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności nie wyprowadził dla ciąży odrębnej wartości odniesienia: uznał, że dostępne dane o związku spożycia tiaminy ze wskaźnikami jej stanu w organizmie w tym okresie na to nie pozwalają. Przyjął natomiast ten sam przelicznik co u pozostałych osób dorosłych — 0,1 mg na megadżul — zakładając, że zależność między zapotrzebowaniem na tiaminę a zapotrzebowaniem na energię jest w ciąży taka sama. Wartość dobowa wynika więc ze wzrostu zapotrzebowania energetycznego w czasie ciąży. Tak samo ustalono ją dla kobiet karmiących piersią, a dodatkowa ilość wynikająca z większego zapotrzebowania na energię pokrywa straty tiaminy z mlekiem (EFSA, 2016).
Stężenie tiaminy w mleku kobiecym nie zależy istotnie od jej spożycia przez matkę. Wyjątkiem są kobiety z niedoborem tej witaminy — u nich podaż matki przekłada się na zawartość w mleku (EFSA, 2016). U dzieci karmionych piersią przez matki z niedoborem opisywano beri-beri niemowlęce, ujawniające się między drugim a szóstym miesiącem życia, z objawami ze strony układu nerwowego i serca (EFSA, 2016).
Stosowanie preparatu w ciąży i w okresie karmienia piersią omawia się z lekarzem.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Tiamina jest dobrze tolerowana. Jest witaminą rozpuszczalną w wodzie, więc jej nadmiar jest wydalany z moczem; nie ustalono górnego tolerowanego poziomu spożycia, a przy wysokim spożyciu doustnym nie udokumentowano istotnej toksyczności. Reakcje nadwrażliwości opisywano rzadko i głównie po podaniu pozajelitowym.
Źródła
10.2903/j.efsa.2016.4653
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.