Informacja
Dowody: przegląd piśmiennictwa oraz charakterystyka produktu leczniczego
lewotyroksyna × selen
Dejodynazy jodotyroninowe, które przekształcają tyroksynę w czynną trijodotyroninę, zawierają w centrum aktywnym selen w postaci selenocysteiny. Selen jest zatem potrzebny do pracy tych enzymów, a przegląd piśmiennictwa o selenie i tarczycy podaje, że tarczyca zawiera go więcej niż jakakolwiek inna tkanka i że niedobór selenu nasila objawy autoimmunologicznej choroby tarczycy oraz endemicznego kretynizmu z obrzękiem śluzowatym. Dejodynazy działają na hormon już obecny w tkankach, a nie na lek w przewodzie pokarmowym. Wyniki opisane w tym przeglądzie wskazują na możliwą skuteczność selenu w obniżaniu miana przeciwciał przeciw peroksydazie tarczycowej, przy czym autorzy zaznaczają, że pozostaje sporne, którym chorym takie postępowanie przynosi korzyść. Charakterystyka produktu leczniczego Euthyrox N wymienia wśród substancji zaburzających wchłanianie lewotyroksyny preparaty żelaza, soli wapnia i glinu oraz produkty zawierające soję. Selenu wśród nich nie wymienia, co oznacza brak takiego zapisu w dokumencie, a nie dowód, że selen pozostaje bez wpływu.
Postępowanie opisane w źródle: O zasadności suplementacji selenu i o jej dawce rozstrzyga lekarz prowadzący na podstawie wyników badań. Samo przyjmowanie lewotyroksyny nie jest wskazaniem do rozpoczęcia takiej suplementacji. Przewlekłe wysokie dawki grożą selenozą, czyli przewlekłym zatruciem selenem, dlatego dawki nie dobiera się samodzielnie. Jeśli preparat selenu zawiera dodatkowo wapń, żelazo lub glin, zachowaj odstęp od lewotyroksyny. Charakterystyka zaleca przyjmowanie lewotyroksyny co najmniej 2 godziny przed takimi preparatami.
Mechanizm
Mechanizm: Selen, wbudowany jako selenocysteina w centrum aktywne dejodynaz, warunkuje ich aktywność katalityczną, od której zależy powstawanie trijodotyroniny z tyroksyny.
Źródło: Duntas LH, J Clin Endocrinol Metab 2010;95(12):5180-5188 (PMID 20810577); Charakterystyka Produktu Leczniczego Euthyrox N, punkt 4.5
Potwierdza dokument urzędowy: „Według doniesień literaturowych leki zawierające glin (leki zobojętniające, sukralfat) mogą osłabiać działanie lewotyroksyny, dlatego produkty lecznicze zawierające lewotyroksynę należy stosować co najmniej 2 godziny przed podaniem leków zawierających glin. To samo dotyczy produktów leczniczych zawierających żelazo i sole wapnia.”
— Charakterystyka Produktu Leczniczego Euthyrox N (lewotyroksyna sodowa), tabletki, sekcja 4.5, Rejestr Produktów Leczniczych (URPL).
Informacja
Dowody: przegląd piśmiennictwa + wykaz 432/2012 + wartości referencyjne EFSA
selen × jod
Selen i jod uczestniczą w gospodarce hormonami tarczycy, każdy na swój sposób: jod jest budulcem tych hormonów, a selen wchodzi w skład enzymów przekształcających tyroksynę w postać czynną. Nie wynika z tego zalecenie przyjmowania obu przy chorobie tarczycy — o tym rozstrzyga lekarz, a przy jodzie nadmiar bywa równie szkodliwy jak niedobór.
Postępowanie opisane w źródle: Nie opisano niekorzystnej interakcji między selenem a jodem — składniki te występują razem w wielu preparatach i mogą być przyjmowane równocześnie. Nie jest to natomiast podstawa, by sięgać po nie przy chorobie tarczycy: rozpoznanie i leczenie niedoczynności, zapalenia tarczycy czy choroby Hashimoto należy do lekarza, a suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje leczenia. Przy jodzie ostrożność jest szczególna, ponieważ jego nadmiar wywołuje część tych samych następstw co niedobór: wole, wzrost stężenia TSH i niedoczynność tarczycy, a u osób podatnych może też wywołać nadczynność. Selen ma wąski margines między ilością korzystną a nadmierną — Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności ustalił w 2023 roku górny tolerowany poziom spożycia 255 µg na dobę dla osób dorosłych. Osoba z chorobą tarczycy albo przyjmująca lewotyroksynę powinna uzgodnić każdy preparat z selenem lub jodem z lekarzem prowadzącym. Wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych (rozporządzenie 432/2012) przypisuje oświadczenia każdemu z pierwiastków z osobna: selenowi „pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy", jodowi „pomaga w prawidłowej produkcji hormonów tarczycy i w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy" — i nie zawiera żadnego oświadczenia o ich połączeniu.
Mechanizm
Mechanizm: Dejodynazy jodotyroniny, oznaczane DIO1 i DIO2, są selenoenzymami: zawierają selenocysteinę i katalizują przekształcenie tyroksyny w trijodotyroninę, czyli w postać czynną hormonu. Jod jest z kolei pierwiastkiem wbudowywanym w cząsteczkę hormonu na etapie jego wytwarzania w tarczycy. Przegląd Drutel i współpracowników (Clin Endocrinol 2013, PMID 23046013) opisuje ten związek, ale stawia przy nim zastrzeżenie, którego nie wolno pominąć: do właściwej pracy dejodynaz wystarczają bardzo niewielkie ilości selenu, co ogranicza wpływ jego ewentualnego niedoboru na samo wytwarzanie hormonów tarczycy. Ten sam przegląd odnotowuje, że po długotrwałej suplementacji selenem zgłaszano ryzyko cukrzycy, a danych o działaniach niepożądanych takiej suplementacji jest niewiele.
Źródło: Drutel A, Archambeaud F, Caron P. Selenium and the thyroid gland: more good news for clinicians. Clin Endocrinol (Oxf) 2013;78(2):155-64 (PMID 23046013) — przegląd; cytowane zastrzeżenia pochodzą z jego streszczenia: „very minor amounts of selenium appear sufficient for adequate activity of deiodinases, thus limiting the impact of its potential deficiency on synthesis of thyroid hormones" oraz „A risk of diabetes has been reported following long-term selenium supplementation, but few data are available on the side effects". Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 — wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych: sześć wpisów dla selenu i pięć dla jodu, żadnego dla połączenia. Górna granica spożycia selenu 255 µg/dobę dla dorosłych: EFSA, Scientific opinion on the tolerable upper intake level for selenium, EFSA Journal 2023 (DOI 10.2903/j.efsa.2023.7704, PMID 36698500). Następstwa nadmiaru jodu za naszą podpisaną monografią jodu (substance_facts 37).
Informacja
Dowody: niski
selen × witamina E
Selen jest kofaktorem peroksydazy glutationowej, która redukuje nadtlenki; witamina E przerywa łańcuchowe utlenianie lipidów w błonach. Mechanizmy są odrębne. Do badania SELECT włączono 35 533 mężczyzn, a analizą pierwotną objęto 34 887 w czterech ramionach: selen 200 µg na dobę, witamina E 400 IU na dobę, oba składniki albo placebo. W grupie samej witaminy E ryzyko raka prostaty było o 17 procent wyższe niż w grupie placebo (HR 1,17; 99% CI 1,004–1,36), co w liczbach bezwzględnych daje 1,6 dodatkowego przypadku na 1000 osobolat. W grupie przyjmującej oba składniki różnica nie była istotna statystycznie (HR 1,05; 99% CI 0,89–1,22).
Postępowanie opisane w źródle: Nie przekraczaj dawek pokrywających zapotrzebowanie — tak brzmi wniosek autorów analizy według wyjściowego stanu selenu. Pokazała ona, że kierunek szkody zależy od tego stanu: u mężczyzn z wyższym poziomem selenu jego suplementacja zwiększała ryzyko raka prostaty o wysokim stopniu złośliwości, a u mężczyzn z niższym poziomem selenu ryzyko zwiększała sama witamina E. Ostrzeżenie dotyczy mężczyzn ogółem, nie tylko obciążonych ryzykiem — uczestnicy SELECT byli zdrowi w chwili włączenia do badania. Suplementację obu składników w dawkach powyżej zapotrzebowania uzgadnia się z lekarzem.
Mechanizm
Mechanizm: Selen wbudowany w peroksydazę glutationową usuwa nadtlenki, witamina E przerywa łańcuchową peroksydację lipidów. Rodnik tokoferoksylowy regeneruje głównie askorbinian, nie peroksydaza glutationowa; bezpośredniego wzajemnego oszczędzania obu substancji u ludzi nie wykazano.
Źródło: Klein EA i wsp. Vitamin E and the risk of prostate cancer (SELECT). JAMA 2011;306(14):1549-1556 (PMID 21990298); Kristal AR i wsp. Baseline selenium status and effects of selenium and vitamin E supplementation on prostate cancer risk. J Natl Cancer Inst 2014;106(3):djt456 (PMID 24563519); NIH ODS Selenium/Vitamin E
