Ashwagandha — standaryzacja i formy
Monografia składnika: Ashwagandha (Withania somnifera) — mechanizm, dawkowanie i przeciwwskazania
Ashwagandha (Withania somnifera) — czym jest
Ashwagandha to roślina z rodziny psiankowatych (Solanaceae), znana również pod polską nazwą witania ospała. Surowcem wykorzystywanym w suplementach jest przede wszystkim korzeń. Roślina pochodzi z suchych regionów Indii, Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej i od stuleci obecna jest w tradycji ajurwedyjskiej.
Witanolidy i standaryzacja ekstraktu
Za charakterystyczny profil fitochemiczny ashwagandhy odpowiadają witanolidy — grupa naturalnych laktonów steroidowych (należy do nich m.in. witaferyna A). Ekstrakty standaryzuje się na procentową zawartość witanolidów, co pozwala porównywać preparaty między sobą. Najczęściej spotykane, standaryzowane ekstrakty to:
- KSM-66 — ekstrakt pozyskiwany wyłącznie z korzenia, zwykle standaryzowany na ok. 5% witanolidów.
- Sensoril — ekstrakt z korzenia i liścia, zwykle standaryzowany na wyższą zawartość witanolidów (ok. 10%).
Przy porównywaniu preparatów warto zwracać uwagę na rodzaj ekstraktu, część rośliny (korzeń vs korzeń z liściem) oraz deklarowaną zawartość witanolidów, a nie wyłącznie na masę surowca.
Status regulacyjny — Unia Europejska i Polska
To kluczowa informacja dla świadomego wyboru. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) nie zatwierdził dla ashwagandhy żadnego oświadczenia zdrowotnego — oświadczenia dla wielu składników roślinnych, w tym tej rośliny, pozostają w UE w stanie zawieszenia („on hold"). Dlatego w tym przewodniku nie przypisujemy ashwagandhie działania zdrowotnego.
Ashwagandha nie podlega rozporządzeniu o nowej żywności (była w obrocie przed majem 1997 r.), więc jej stosowanie w suplementach regulują przepisy krajowe — a te w poszczególnych państwach UE różnią się istotnie:
- Polska — ustalono maksymalne poziomy: sproszkowany korzeń w dawce dziennej do 3 g, a zawartość witanolidów w zalecanej porcji dziennej nie może przekraczać 10 mg.
- Dania — w 2023 r. zakazała stosowania ashwagandhy w suplementach (na podstawie oceny ryzyka DTU).
- Francja — wprowadzono ograniczenia w obrocie suplementami z ashwagandhą.
- Holandia — ocena ryzyka RIVM (2024) wskazała możliwe działania niepożądane u osób wrażliwych, m.in. dotyczące wątroby i tarczycy.
Na poziomie unijnym ashwagandha została skierowana do dalszej oceny bezpieczeństwa (procedura z art. 8) m.in. w związku z potencjalnym wpływem na hormony tarczycy, układ odpornościowy i wątrobę.
Formy i jakość preparatu
Ashwagandha występuje najczęściej jako standaryzowany ekstrakt korzenia (w kapsułkach lub proszku) oraz jako sproszkowany surowiec. O jakości preparatu decyduje przede wszystkim standaryzacja na witanolidy i rodzaj użytego ekstraktu.
Zanieczyszczenia. Surowce roślinne pochodzące z zanieczyszczonych gleb — zwłaszcza niektóre preparaty ajurwedyjskie z Azji Południowej — bywają zanieczyszczone metalami ciężkimi (ołów, rtęć, arsen). Warto wybierać produkty renomowanych producentów, deklarujących badania czystości i zawartości metali ciężkich.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
Poniższe informacje mają charakter ostrożnościowy. Przed rozpoczęciem stosowania ashwagandhy — zwłaszcza przy chorobach przewlekłych lub przyjmowaniu leków — skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.
- Ciąża i karmienie piersią — nie zaleca się stosowania.
- Choroby tarczycy i leczenie hormonami tarczycy (np. lewotyroksyną) — ashwagandha może wpływać na stężenie hormonów tarczycy; stosowanie wyłącznie po konsultacji z lekarzem.
- Cukrzyca i leki przeciwcukrzycowe (np. insulina) — możliwy wpływ na stężenie glukozy we krwi; wskazana ostrożność i konsultacja z lekarzem.
- Choroby autoimmunologiczne i leki immunosupresyjne — ashwagandha może oddziaływać na aktywność układu odpornościowego; konsultacja lekarska przed użyciem.
- Choroby wątroby — opisywano rzadkie przypadki polekowego uszkodzenia wątroby powiązane z suplementami ashwagandhy (zwykle przemijające po odstawieniu); szczególna ostrożność przy jednoczesnym przyjmowaniu innych substancji obciążających wątrobę.
- Leki o działaniu sedatywnym i nasennym oraz inne wpływające na ośrodkowy układ nerwowy — zalecana ostrożność i konsultacja.
- Planowany zabieg operacyjny — omów odstawienie z lekarzem przed operacją.
Mechanizm działania
Główne składniki aktywne korzenia ashwagandhy to witanolidy — steroidy laktonowe, w tym witanolid A i witaferyna A. Witanolidy wykazują działanie adaptogenne poprzez modulację osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA). W wyniku regularnej suplementacji dochodzi do obniżenia stężenia kortyzolu w surowicy krwi, co obserwowano w randomizowanych badaniach z kontrolą placebo (PMID: 23439798, 31517876). Witanolidy oddziałują ponadto na receptory GABA-A, co przekłada się na ograniczenie aktywacji układu nerwowego sympatycznego. Opisywano również hamowanie szlaków zapalnych — redukcję aktywności czynnika NF-κB oraz obniżenie stężenia interleukin prozapalnych (IL-6, TNF-α) w modelach in vitro i in vivo. W badaniach z udziałem osób aktywnych fizycznie obserwowano wzrost siły mięśniowej i zmniejszenie markerów uszkodzenia mięśni po wysiłku (PMID: 26609282). Ashwagandha nie posiada autoryzowanego oświadczenia zdrowotnego zatwierdzonego przez EFSA — powyższy opis opiera się wyłącznie na danych z badań klinicznych.
Dawkowanie
W badaniach klinicznych stosowano standaryzowany ekstrakt z korzenia (KSM-66, ≥5% witanolidów, lub Sensoril, ≥10% witanolidów) w dawkach 240–600 mg/dobę, podawanych w 1–2 porcjach. Efekty kliniczne obserwowano po minimum 8 tygodniach ciągłego stosowania. EFSA nie ustaliła referencyjnego spożycia (RDA) dla ashwagandhy. Suplement diety nie zastępuje zróżnicowanej diety i zdrowego stylu życia.
Informacje zawarte w artykule mają charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowią porady medycznej ani farmaceutycznej. Nie zastępują konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Przed zmianą suplementacji skonsultuj się ze specjalistą.