Niacyna (witamina B3)
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Przewodnik praktyczny: Niacyna: która postać, jaki limit i jak czytać etykietę
Wzór sumaryczny: C6H5NO2 · PubChem CID 938
Jak działa
Niacyna (witamina B3) to nazwa zbiorcza kwasu nikotynowego, nikotynamidu i ich pochodnych. We wszystkich tkankach powstaje z niej dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy (NAD) — koenzym wymagany przez ponad 400 enzymów, czyli więcej niż koenzym pochodzący z jakiejkolwiek innej witaminy. Organizm wytwarza niacynę również z tryptofanu, głównie w wątrobie. Postacie różnią się działaniem: nikotynamid nie wywołuje zaczerwienienia skóry ze względu na nieco inną budowę chemiczną niż kwas nikotynowy. Trzecia postać spotykana w suplementach, heksanikotynian inozytolu, bywa oznaczana jako „flush free", czyli niepowodująca zaczerwienienia; wchłania się średnio o 30% słabiej niż dwie pozostałe, a stopień jej wchłaniania bywa bardzo różny.
Źródła w diecie i niedobór
Niacyna występuje w wielu produktach. Do jej głównych źródeł należą wątroba, mięso i przetwory mięsne, ryby, orzeszki ziemne oraz produkty pełnoziarniste; źródłem niacyny jest także kawa. Ponieważ organizm wytwarza niacynę z tryptofanu, dobrym źródłem równoważnika niacyny są również produkty bogate w białko: mleko, sery i jaja. Sama niacyna jest odporna na wysoką temperaturę, ale jej znaczna część przechodzi do wody z gotowania i zostaje odlana razem z nią. W surowych produktach odzwierzęcych występuje głównie w postaci nukleotydów, a w roślinnych w postaciach związanych, które wymagają uwolnienia — zachodzi ono między innymi podczas przygotowywania potraw (EFSA, 2014).
Badania spożycia w dziewięciu krajach Europy pokazują, ile niacyny daje codzienna dieta. U dorosłych średnie spożycie mieściło się w przedziale od 27 do 53 mg równoważnika niacyny na dobę, przy czym u pięciu procent osób o najniższym spożyciu wynosiło od 11,7 do 31,3 mg, a u pięciu procent o najwyższym od 37,3 do 78,2 mg. U dzieci i młodzieży od 10. do 18. roku życia mieściło się w przedziale od 25 do 41 mg, u dzieci od 3. do 10. roku życia od 14 do 32 mg, u dzieci od 1. do 3. roku życia od 12 do 20 mg, a u niemowląt od 8 do 11 mg na dobę. Największy udział w dostarczaniu niacyny mają mięso i jego przetwory, produkty zbożowe oraz mleko i nabiał (EFSA, 2014).
Długotrwale niedostateczne spożycie tryptofanu i niacyny może prowadzić do pelagry. Zapotrzebowanie na niacynę zależy przy tym od spożycia energii, dlatego wartość referencyjną wyrażono w przeliczeniu na megadżul, a nie jako stałą ilość na dobę (EFSA, 2014).
Dawkowanie
Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności ustalił referencyjne spożycie niacyny w odniesieniu do spożycia energii: 1,6 mg równoważnika niacyny na megadżul, czyli 6,6 mg na 1000 kcal (EFSA, 2014). U osoby dorosłej spożywającej około 10 MJ na dobę odpowiada to mniej więcej 16 mg równoważnika niacyny. Jeden równoważnik to 1 mg niacyny albo 60 mg tryptofanu z diety, ponieważ organizm wytwarza z niego niacynę. Górny tolerowany poziom spożycia zależy od postaci witaminy i różni się dziewięćdziesięciokrotnie: dla kwasu nikotynowego wynosi 10 mg na dobę, a dla nikotynamidu 900 mg na dobę (SCF, 2002). Limit dla kwasu nikotynowego ustalono na podstawie doniesień o okazjonalnym zaczerwienieniu skóry przy dawce 30 mg na dobę, po zastosowaniu współczynnika niepewności równego 3; obowiązuje on niezależnie od postaci uwalniania. W Stanach Zjednoczonych obowiązuje jeden limit dla osób dorosłych, wynoszący 35 mg na dobę. Preparaty dostępne w sprzedaży zawierają często od 250 do 500 mg w porcji dziennej, dlatego przed zastosowaniem należy sprawdzić na etykiecie, którą postać niacyny zawiera preparat. W Polsce maksymalna zawartość niacyny w suplemencie diety zależy od postaci związku: 830 mg dla amidu kwasu nikotynowego oraz 16 mg dla kwasu nikotynowego w zalecanej do spożycia dziennej porcji (uchwała nr 8/2019 Zespołu do spraw Suplementów Diety). Rozpiętość między tymi wartościami odpowiada różnicy w tolerancji obu postaci. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety są stanowiskiem organu doradczego, nie rozporządzeniem; to na nich opiera się jednak nadzór sanitarny wobec produktów zgłaszanych do obrotu w Polsce.
Przeciwwskazania
Nie stosować w przypadku nadwrażliwości na którykolwiek składnik preparatu. Przyjmowanie dawek przekraczających górny tolerowany poziom spożycia, czyli 10 mg na dobę dla kwasu nikotynowego i 900 mg na dobę dla nikotynamidu, wymaga zalecenia lekarza i nadzoru medycznego. Wcześniejszej konsultacji wymagają osoby z chorobami wątroby oraz osoby z cukrzycą lub innymi zaburzeniami gospodarki węglowodanowej, ponieważ duże dawki kwasu nikotynowego obciążają wątrobę i pogarszają tolerancję glukozy. Suplementację należy omówić z lekarzem również w przypadku leczenia izoniazydem lub pirazynamidem, stosowanymi w gruźlicy — leki te zaburzają wytwarzanie niacyny z tryptofanu. Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny przed zastosowaniem preparatu skonsultować się z lekarzem.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Kwas nikotynowy w ilościach przekraczających zapotrzebowanie żywieniowe wywołuje zaczerwienienie skóry i uczucie gorąca. Objawom tym mogą towarzyszyć ból i zawroty głowy, wysypka oraz obniżenie ciśnienia tętniczego.
Przy dawkach poniżej 500 mg na dobę jedynym powszechnie opisywanym działaniem niepożądanym jest zaczerwienienie skóry, zwykle przemijające. Cięższe następstwa, w tym uszkodzenie wątroby, opisywano przy dawkach wielokrotnie wyższych (SCF, opinia z 17 kwietnia 2002 r.). Ryzyko uszkodzenia wątroby wiązano w przeglądzie opisanych przypadków najczęściej z dawkami od 3 g na dobę, przyjmowanymi przez miesiące lub lata w leczeniu zaburzeń lipidowych. Opisano jednak dwa przypadki po dawkach poniżej 1 g na dobę — jeden po 0,75 g postaci zwykłej przyjmowanej krócej niż trzy miesiące i jeden po 0,5 g postaci o przedłużonym uwalnianiu przyjmowanej przez dwa miesiące — a w czterech opisach choroby wątroby dawki wynosiły od 1,5 do 2,5 g na dobę i również pochodziły z takiej postaci; dolegliwości ustępowały po odstawieniu preparatu. Obraz uszkodzenia obejmuje podwyższenie aktywności enzymów wątrobowych, zaburzenia czynności narządu z uczuciem zmęczenia, nudnościami i utratą apetytu, a w rzadkich przypadkach zapalenie wątroby oraz ostrą niewydolność tego narządu. Wszystkie te progi leżą wielokrotnie powyżej górnego tolerowanego poziomu spożycia kwasu nikotynowego, który wynosi 10 mg na dobę i został ustalony ze względu na inne działanie, czyli zaczerwienienie skóry. Dawka niższa od progu uszkodzenia wątroby nie jest więc dawką dopuszczalną.
Osobnym momentem ryzyka jest zmiana postaci preparatu. Działania niepożądane opisywano często wkrótce po nagłym przejściu z postaci o natychmiastowym uwalnianiu na postać o przedłużonym uwalnianiu, również przy zachowaniu tej samej dawki dobowej. Postacie o przedłużonym uwalnianiu są pod względem obciążenia wątroby groźniejsze od zwykłych.
Przy znacznych ilościach tego związku opisywano również zaburzenia tolerancji glukozy, insulinooporność, dolegliwości żołądkowo-jelitowe oraz zaburzenia widzenia, w tym obrzęk plamki żółtej. Nikotynamid nie powoduje zaczerwienienia skóry. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Źródła
NIH ODS Niacin Health Professional Fact Sheet; SCF 2002 (UL kwas nikotynowy 10 mg/d, nikotynamid 900 mg/d); 10.2903/j.efsa.2014.3759; SCF, Opinion on the Tolerable Upper Intake Level of Nicotinic Acid and Nicotinamide, 17 kwietnia 2002, sekcje 4 i 5.1 (dane o hepatotoksyczności); PMID 30411075
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2014.3759 · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30411075/
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.