Potas
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Przewodnik praktyczny: Potas - rola, dawkowanie i formy
Wzór sumaryczny: C6H7K3O8 · PubChem CID 2735208
Jak działa
Potas to główny kation wewnątrzkomórkowy i elektrolit uczestniczący w utrzymaniu potencjału błonowego komórek, w przewodnictwie nerwowo-mięśniowym, kurczliwości mięśni oraz w regulacji ciśnienia krwi i gospodarki wodno-elektrolitowej. Wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych, ustanowiony rozporządzeniem Komisji (UE) nr 432/2012, ujmuje dla potasu brzmienia „Potas pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego”, „Potas pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni” oraz „Potas pomaga w utrzymaniu prawidłowego ciśnienia krwi”, z odesłaniem do opinii Urzędu (EFSA Journal 2010;8(2):1469). Każde z nich może być stosowane wyłącznie w odniesieniu do żywności będącej przynajmniej źródłem potasu.
Źródła w diecie i niedobór
Potas jest obecny we wszystkich naturalnych produktach spożywczych, a szczególnie w warzywach korzeniowych i bulwiastych bogatych w skrobię, w innych warzywach, owocach, produktach z pełnego ziarna, nabiale oraz w kawie. Przetwarzanie żywności może powodować znaczne straty tego pierwiastka. Potas zawierają również woda pitna i wiele dodatków do żywności, ale nie stanowią one na ogół istotnego źródła potasu w całodziennej diecie (EFSA, 2016).
Niedobór potasu, czyli hipokaliemia, oznacza stężenie w surowicy poniżej 3,5 mmol/l. Wynika zwykle ze zwiększonych strat — przy biegunce, wymiotach, oparzeniach lub nadmiernym wydalaniu przez nerki, na przykład w kwasicy cewkowej, przy nadmiarze mineralokortykoidów albo w trakcie leczenia niektórymi lekami moczopędnymi. Może też wystąpić przy prawidłowej puli ustrojowej, gdy potas przemieszcza się do wnętrza komórek, co zdarza się w zasadowicy, przy nadmiarze insuliny lub katecholamin oraz w rodzinnym porażeniu okresowym.
Hipokaliemia wiąże się ze zwiększoną chorobowością i umieralnością, przede wszystkim z powodu zaburzeń rytmu serca i nagłego zgonu sercowego. Przy stężeniu poniżej 3 mmol/l u osób leczonych lekami moczopędnymi obserwowano dwukrotnie częstsze występowanie złośliwych arytmii komorowych, a ryzyko migotania przedsionków jest u osób z hipokaliemią wyższe niż w populacji ogólnej. Do innych następstw należą wielomocz, osłabienie mięśni i zwolnienie perystaltyki jelit, które może prowadzić do niedrożności porażennej, a także stany depresyjne; w ciężkich postaciach opisywano porażenie mięśni oddechowych (EFSA, 2016).
Hipokaliemia wynikająca z samego niedostatecznego spożycia jest rzadka. Bywa opisywana przy bardzo restrykcyjnych dietach niskokalorycznych oraz przy zwiększonym zapotrzebowaniu w okresie odbudowy tkanek po niedożywieniu (EFSA, 2016). Dotyczy to niedoboru powstałego wyłącznie z przyczyn żywieniowych, a nie hipokaliemii rozpoznanej i leczonej — zaleconego przez lekarza preparatu nie odstawia się na podstawie tej informacji.
Dawkowanie
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ustalił wystarczające spożycie (AI) potasu na 3500 mg/dobę dla osób dorosłych, w tym kobiet w ciąży, oraz 4000 mg/dobę dla kobiet karmiących piersią (EFSA, 25 października 2016 r.). Dla pozostałych grup wiekowych wartości AI wynoszą: 750 mg/dobę dla niemowląt w wieku 7–11 miesięcy, 800 mg/dobę dla dzieci w wieku 1–3 lat, 1100 mg/dobę dla dzieci w wieku 4–6 lat, 1800 mg/dobę dla dzieci w wieku 7–10 lat, 2700 mg/dobę dla dzieci w wieku 11–14 lat oraz 3500 mg/dobę dla młodzieży w wieku 15–17 lat. Wartości te odnoszą się do całodziennego spożycia z dietą, a nie do porcji preparatu. W Polsce maksymalną zawartość potasu w suplemencie diety ustalono na 1500 mg w zalecanej do spożycia dziennej porcji (uchwała nr 5/2021 Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym). Wartość krajowa dotyczy samego preparatu, podczas gdy podane wyżej wystarczające spożycie wynoszące 3500 mg na dobę odnosi się do całodziennej diety. Zespół rekomenduje przy tym oznakowanie: produkt nie jest przeznaczony dla osób starszych, osób z chorobami nerek, z cukrzycą insulinooporną, z nadciśnieniem tętniczym oraz z zaburzeniami rytmu serca. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety są stanowiskiem organu doradczego, nie rozporządzeniem; to na nich opiera się jednak nadzór sanitarny wobec produktów zgłaszanych do obrotu w Polsce.
Przeciwwskazania
Osobom z zaburzeniami czynności nerek oraz osobom przyjmującym leki wpływające na gospodarkę potasem — w szczególności inhibitory konwertazy angiotensyny, antagonistów receptora angiotensyny II (sartany) i diuretyki oszczędzające potas — nie zaleca się stosowania preparatów potasu bez uprzedniej konsultacji z lekarzem. Ostrożność obowiązuje również przy stosowaniu substytutów soli o obniżonej zawartości sodu, które zawierają potas.
Ciąża i karmienie piersią
Wystarczające spożycie potasu Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności ustalił dla kobiet w ciąży na tym samym poziomie co dla pozostałych osób dorosłych, czyli 3500 mg na dobę, a dla kobiet karmiących piersią na 4000 mg na dobę (EFSA, 2016). Wartości te dotyczą łącznej podaży z całej diety, nie z samego preparatu.
Opisane w części o ostrzeżeniach zasady stosowania preparatów potasu obowiązują w ciąży i podczas karmienia piersią tak samo jak poza tymi okresami. Decyzję o przyjmowaniu preparatu potasu w ciąży i podczas karmienia piersią podejmuje się z lekarzem.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Nadmiar potasu we krwi (hiperkaliemia) zaburza czynność serca i jest stanem groźnym. Ryzyko nie jest jednak jednakowe dla wszystkich. Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności nie ustalił dla potasu tolerowanego górnego poziomu spożycia i podał powód: dostępne dane są niewystarczające (EFSA, 2005; stan potwierdzony w zestawieniu Urzędu z maja 2024 roku). Brak ustalonego limitu nie oznacza, że każda dawka jest bezpieczna.
Spożycia potasu z samej żywności nie powiązano z działaniami niepożądanymi u zdrowych dzieci i dorosłych; u osób dorosłych wynosi ono średnio od 3 do 4 g na dobę i zwykle nie przekracza 5–6 g. W badaniach długoterminowych przyjmowanie około 3 g potasu na dobę w postaci chlorku potasu, w dawkach podzielonych, poza potasem przyjmowanym z dietą, nie prowadziło do podwyższenia stężenia potasu we krwi ani do dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego; obserwacja trwająca ponad dwa lata, z której pochodzi ta wartość, objęła mężczyzn w średnim wieku z nadciśnieniem tętniczym, stosujących dietę z ograniczeniem sodu. Opisano natomiast pojedyncze przypadki niekorzystnego wpływu na czynność serca po dawkach od 5 do 7 g na dobę przyjmowanych z preparatów, u osób bez rozpoznanej choroby (EFSA, opinia z 22 lutego 2005 r.). Po dawkach jednorazowych od 6,5 do 6,8 g potasu w roztworze notowano u takich osób ostrą hiperkaliemię, zmiany w zapisie EKG oraz mrowienie dłoni i stóp. Opisy przypadków po dawkach wysokich i bardzo wysokich, pochodzących z preparatów lub z substytutów soli, wymieniają ucisk w klatce piersiowej, nudności i wymioty, biegunkę, hiperkaliemię, duszność oraz niewydolność serca. Dotyczyły one zwykle osób z upośledzoną czynnością nerek, z chorobą serca albo przyjmujących leki.
Wąski margines bezpieczeństwa dotyczy osób z upośledzonym wydalaniem potasu przez nerki. W tej grupie podwyższone stężenie potasu we krwi wraz z niekorzystnym wpływem na czynność serca opisywano już przy 1 g potasu na dobę z preparatów lub z soli o obniżonej zawartości sodu, przyjmowanym poza potasem z diety (EFSA, opinia z 22 lutego 2005 r.). Maksymalna zawartość potasu dopuszczona w Polsce dla suplementu diety wynosi 1500 mg w dziennej porcji, jest więc wyższa niż 1 g. Zgodność z tym limitem nie rozstrzyga zatem o bezpieczeństwie stosowania w tej grupie. Do grup wrażliwych Urząd zalicza także osoby starsze, osoby przyjmujące leki stosowane w chorobach układu krążenia, osoby z cukrzycą oraz osoby odwodnione po intensywnym wysiłku. Stężenie potasu we krwi rośnie fizjologicznie podczas wysiłku, a nadmierna suplementacja w tym okresie może zwiększać ryzyko zaburzeń przewodzenia również u osób pozornie zdrowych.
Znaczenie ma też postać preparatu. Dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego — od dyskomfortu do nadżerek i owrzodzeń błony śluzowej — opisywano u osób zdrowych przy niektórych postaciach preparatów potasu, zwłaszcza o powolnym uwalnianiu i w postaci matrycy woskowej, przy dawkach od około 1 do 5 g na dobę i wyższych (EFSA, opinia z 22 lutego 2005 r.); ich częstość oraz nasilenie zależą bardziej od postaci preparatu niż od samej dawki. Zakres ten obejmuje dawki mniejsze niż wymienione wyżej 3 g na dobę — o tolerancji przewodu pokarmowego rozstrzyga postać preparatu, nie sama ilość potasu.
Preparatów dostarczających wysokie dawki potasu nie należy stosować bez wskazania i kontroli lekarskiej, w tym bez oceny czynności nerek. Konsultacji z lekarzem lub farmaceutą wymaga również rozpoczęcie stosowania preparatu o dawce mieszczącej się w krajowym limicie 1500 mg na dzienną porcję. Przy jednoczesnym stosowaniu kilku preparatów oraz żywności wzbogacanej należy uwzględnić łączną podaż potasu ze wszystkich źródeł.
Źródła
10.2903/j.efsa.2016.4592; EFSA Journal 2010;8(2):1469; Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 (zał., wpisy „Potas”); 10.2903/j.efsa.2005.193 (EFSA, tolerowany górny poziom spożycia potasu, opinia z 22 lutego 2005); EFSA, Overview on Tolerable Upper Intake Levels, maj 2024
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2010.1469 · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2016.4592 · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2005.193
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.