Witamina A
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Przewodnik praktyczny: Witamina A (retinol) — rola, dawkowanie i bezpieczeństwo
Wzór sumaryczny: C20H30O · PubChem CID 445354
Jak działa
Witamina A obejmuje retinol i jego pochodne, obecne w produktach zwierzęcych, oraz prowitaminę beta-karoten z warzyw i owoców.
Retinal, jedna z pochodnych retinolu, wchodzi w skład rodopsyny — barwnika światłoczułego siatkówki, od którego zależy widzenie przy słabym oświetleniu. Kwas retinowy, druga pochodna, działa przez receptory jądrowe i uczestniczy w różnicowaniu komórek nabłonka, w tym nabłonka błon śluzowych i skóry.
Organizm przekształca beta-karoten w retinol w miarę potrzeb, dlatego z karotenoidów nie rozwija się hiperwitaminoza A. Ta regulacja nie obejmuje jednak innego ryzyka, opisanego w części o ostrzeżeniach.
Oświadczeń wymienionych niżej wolno używać wyłącznie przy produktach będących przynajmniej źródłem witaminy A w rozumieniu załącznika do rozporządzenia (WE) nr 1924/2006. Dla suplementu diety oznacza to co najmniej 120 µg w zalecanej porcji dziennej, czyli 15% referencyjnej wartości spożycia z etykiety, wynoszącej 800 µg (rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII i art. 29 ust. 1 lit. a; dyrektywa 2002/46/WE, art. 8).
Wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych podaje dla witaminy A sześć osobnych brzmień, przytoczonych tu dosłownie (rozporządzenie (UE) nr 432/2012, załącznik). Witamina A pomaga w utrzymaniu prawidłowego widzenia. Witamina A pomaga w utrzymaniu prawidłowego stanu błon śluzowych. Witamina A pomaga zachować zdrową skórę. Witamina A pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego. Witamina A przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu żelaza. Witamina A odgrywa rolę w procesie specjalizacji komórek.
Poza tymi sześcioma brzmieniami wnioski składano i ich nie przyjęto. W unijnym rejestrze oświadczeń status „nieautoryzowane” ma osiem pozycji zapisanych pod kategorią „Vitamin A” i pięć pod kategorią „Beta-carotene”. Wniosków dotyczących wpływu na włosy, paznokcie, kości i zęby, działania przeciwutleniającego oraz utrzymania energii i witalności nie przyjęto. Powodów odmowy rejestr nie podaje w formie jawnej. Osobno odmówiono oświadczeń wiązanych z beta-karotenem i ekspozycją na słońce: wsparcia odporności skóry wobec promieniowania ultrafioletowego (EFSA Journal 2009;7(9):1231) oraz ochrony skóry przed uszkodzeniem wywołanym tym promieniowaniem i wpływu na jej pigmentację (EFSA Journal 2011;9(4):2021).
Wymienione działania odnoszą się do prawidłowych funkcji organizmu, nie do leczenia chorób. Granice bezpiecznego spożycia omówiono w częściach o dawkowaniu, przeciwwskazaniach i ostrzeżeniach.
Źródła w diecie i niedobór
W retinol obfitują podroby i mięso, masło, margaryna wzbogacana retinolem, produkty mleczne oraz jaja. Karotenoidy o aktywności prowitaminy A, przede wszystkim beta-karoten, dostarczają warzywa i owoce: bataty, marchew, dynie, ciemnozielone warzywa liściaste, słodka czerwona papryka, mango i melony (EFSA, 2015).
Najbardziej swoistym następstwem niedoboru witaminy A jest kserooftalmia, czyli zespół zmian ocznych z wysychaniem powierzchni oka. Należy do nich ślepota zmierzchowa, wynikająca z upośledzonej adaptacji do ciemności przy powolnej odbudowie rodopsyny, a dalej wczesna rogowaciejąca metaplazja nabłonka spojówki, widoczna jako plamki Bitota — szarawe, pieniste plamki na spojówce — upośledzone wydzielanie łez, wysychanie spojówki i rogówki oraz owrzodzenie i bliznowacenie rogówki, które może prowadzić do utraty wzroku. Ślepota zmierzchowa jest pierwszym objawem ocznym. Niedobór wywołuje również rogowacenie przymieszkowe skóry, czyli szorstkie grudki wokół mieszków włosowych. Wczesne zmiany oczne i skórne mają charakter odwracalny na etapie wyrównywania stanu odżywienia organizmu (EFSA, 2015).
U osób dorosłych niedobór upośledza widzenie, odporność i rozrodczość oraz pogarsza gospodarkę żelazem, co opisywano jako niedokrwistość z niedoboru witaminy A. W krajach o niskich dochodach niedobór u niemowląt i małych dzieci wiązano ze zwiększoną zapadalnością na zakażenia i umieralnością z ich powodu, w tym z powodu zakażeń układu oddechowego i biegunek (EFSA, 2015).
Dawkowanie
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności określa zalecane spożycie witaminy A na 750 µg równoważnika retinolu na dobę dla mężczyzn i 650 µg dla kobiet (EFSA, 2015). W Polsce maksymalną zawartość witaminy A w suplemencie diety ustalono na 800 µg równoważnika retinolu, obejmującego retinol i estry retinylu, oraz odrębnie na 7 mg β-karotenu w zalecanej do spożycia dziennej porcji (uchwała nr 6/2019 Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym). Wartość krajowa dla retinolu jest niższa od tolerowanego górnego poziomu spożycia podanego w części o ostrzeżeniach, wynoszącego 3000 µg równoważnika retinolu; limit unijny obejmuje łączną podaż ze wszystkich źródeł, krajowy dotyczy samego preparatu i jest zbliżony do dziennego zapotrzebowania podanego wyżej. Dla β-karotenu Urząd nie ustalił górnego tolerowanego poziomu spożycia; wartość krajowa istnieje niezależnie od tego. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety są stanowiskiem organu doradczego, nie rozporządzeniem; to na nich opiera się jednak nadzór sanitarny wobec produktów zgłaszanych do obrotu w Polsce.
Przeciwwskazania
Szczególna ostrożność u kobiet w ciąży i planujących ciążę — wysokie dawki retinolu mogą działać teratogennie; suplementacji retinolem w tym okresie nie podejmuj bez konsultacji z lekarzem.
Ciąża i karmienie piersią
Górny tolerowany poziom spożycia preformowanej witaminy A ustalono ze względu na działanie teratogenne, czyli uszkadzające rozwijający się płód — to ono jest efektem krytycznym, na którym oparto tę wartość. Poziom ten wynosi 3000 µg równoważnika retinolu na dobę i obejmuje kobiety w wieku rozrodczym, w ciąży, karmiące piersią oraz po menopauzie (EFSA, 2024).
Ograniczenie dotyczy preformowanej witaminy A, czyli retinolu i jego estrów. Dla beta-karotenu górnego poziomu spożycia nie ustalono, co nie oznacza, że dowolna jego dawka jest bezpieczna.
Suplementacji retinolem w ciąży i przed planowaną ciążą nie podejmuje się bez konsultacji z lekarzem. Przy tej ocenie bierze się pod uwagę wszystkie przyjmowane preparaty: witamina A bywa składnikiem produktów wielowitaminowych, a jej podaż sumuje się ze wszystkich źródeł.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Witamina A jako rozpuszczalna w tłuszczach kumuluje się w organizmie, a jej nadmiar jest szkodliwy.
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności utrzymał w 2024 roku górny tolerowany poziom spożycia preformowanej witaminy A na 3000 µg równoważnika retinolu na dobę dla osób dorosłych, w tym kobiet w wieku rozrodczym, w ciąży, karmiących piersią oraz po menopauzie. Dla dzieci i młodzieży limity są niższe i wyprowadzone z masy ciała: od 600 µg na dobę u niemowląt w wieku od 4 do 11 miesięcy do 2600 µg u młodzieży w wieku od 15 do 17 lat. Efektem krytycznym, na którym oparto limit, jest działanie teratogenne (EFSA Journal 2024;22(6):8814).
Dla beta-karotenu efektem krytycznym nadmiaru z suplementów jest ryzyko raka płuca (EFSA Journal 2024;22(6):8814). Górnego tolerowanego poziomu spożycia Urząd nie ustalił, ponieważ dostępne dane nie pozwoliły opisać zależności dawka–odpowiedź ani wyznaczyć punktu odniesienia. Brak limitu nie oznacza braku ryzyka — oznacza, że ryzyka nie udało się scharakteryzować liczbowo.
Ostrożność dotyczy beta-karotenu z suplementów, nie z diety: Urząd stwierdza, że nic nie wskazuje, by beta-karoten ze zwykłego pożywienia wiązał się ze szkodliwym wpływem na zdrowie.
Z tej oceny płyną dwa zalecenia. Osoby palące powinny unikać suplementów diety zawierających beta-karoten. W populacji ogólnej stosowanie beta-karotenu z suplementów należy ograniczyć do pokrycia zapotrzebowania na witaminę A; wielkość tego zapotrzebowania podano w części o dawkowaniu (EFSA Journal 2024;22(6):8814). Powyższe nie dotyczy przyjmowania beta-karotenu zaleconego przez lekarza — takiego zalecenia nie odstawia się na podstawie tej monografii.
Przed rozpoczęciem suplementacji warto sprawdzić, czy witamina A nie występuje już w innych stosowanych produktach — porcje z kilku źródeł sumują się. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny ustalić dawkowanie z lekarzem lub farmaceutą.
Źródła
10.2903/j.efsa.2015.4028 (EFSA 2015, zalecane spożycie); EFSA Journal 2024;22(6):8814 (UL dla preformowanej witaminy A, brak UL dla beta-karotenu, efekt krytyczny: teratogenność oraz ryzyko raka płuca); Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 — wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych; Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006, załącznik; Rozporządzenie (UE) nr 1169/2011, załącznik XIII i art. 29 ust. 1 lit. a; unijny rejestr oświadczeń (odczyt 2026-09-02): 8 pozycji nieautoryzowanych pod kategorią Vitamin A i 5 pod Beta-carotene; EFSA Journal 2009;7(9):1231; EFSA Journal 2011;9(4):2021
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2009.1231 · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2011.2021 · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2024.8814 · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2015.4028
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.