Witamina B6 (pirydoksyna)
Zobacz preparaty z tym składnikiem
Wzór sumaryczny: C8H11NO3 · PubChem CID 1054
Jak działa
Witamina B6 (pirydoksyna) to witamina rozpuszczalna w wodzie z grupy B; jej aktywną formą metaboliczną jest fosforan pirydoksalu (PLP), kofaktor licznych enzymów przemian aminokwasów, w tym dekarboksylazy aromatycznych L-aminokwasów. Za jego pośrednictwem witamina B6 uczestniczy w metabolizmie energetycznym, funkcjonowaniu układu nerwowego i wytwarzaniu czerwonych krwinek. Wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych, ustanowiony rozporządzeniem Komisji (UE) nr 432/2012, ujmuje dla witaminy B6 kilkanaście brzmień — dotyczą one m.in. metabolizmu energetycznego, metabolizmu białka i glikogenu, metabolizmu homocysteiny, syntezy cysteiny, funkcjonowania układu nerwowego i odpornościowego, funkcji psychologicznych, produkcji czerwonych krwinek oraz regulacji aktywności hormonalnej. Każde z nich może być stosowane wyłącznie w odniesieniu do żywności będącej przynajmniej źródłem witaminy B6. Długotrwałe przyjmowanie nadmiernych ilości witaminy B6 wiąże się z ryzykiem zaburzeń neurologicznych.
Źródła w diecie i niedobór
Witaminę B6 zawierają produkty zbożowe — pełne ziarno kukurydzy, ryż brązowy, sorgo, komosa ryżowa i kiełki pszenicy — a także nasiona roślin strączkowych, orzechy, nasiona, ziemniaki, mięso i jego przetwory, w tym drób, wieprzowina i wątroba, oraz ryby. Zawierają ją również niektóre zioła i przyprawy, między innymi czosnek, imbir i mieszanka curry. W całodziennym jadłospisie największy udział w dostarczaniu tej witaminy mają mięso i jego przetwory, mleko i nabiał, produkty zbożowe, owoce oraz warzywa korzeniowe i bulwiaste wraz z przetworami z nich (EFSA, 2016).
Badania spożycia w dziewięciu krajach Unii pokazują, ile witaminy B6 daje codzienna dieta. U dorosłych średnie spożycie mieściło się w przedziale od 1,4 do 3,1 mg na dobę, u dzieci i młodzieży od 11. do 18. roku życia od 1,5 do 2,3 mg, u dzieci od 3. do 10. roku życia od 1,0 do 1,6 mg, u dzieci od 1. do 3. roku życia od 0,9 do 1,3 mg, a u niemowląt od 0,4 do 0,8 mg na dobę. Wartości nie obejmują witaminy przyjmowanej z suplementów. U mężczyzn spożycie było nieco wyższe niż u kobiet, głównie dlatego, że spożywali oni większe ilości żywności (EFSA, 2016).
Niedobór witaminy B6 występuje rzadko. Do najbardziej typowych jego objawów należą niedokrwistość niedobarwliwa z małymi krwinkami czerwonymi oraz zaburzenia neurologiczne, w tym drgawki i nieprawidłowy zapis czynności bioelektrycznej mózgu (EFSA, 2016).
Dawkowanie
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) ustalił zalecane spożycie (PRI) witaminy B6 na 1,7 mg/dobę dla mężczyzn i chłopców w wieku 15–17 lat oraz 1,6 mg/dobę dla kobiet i dziewcząt w wieku 15–17 lat; dla kobiet w ciąży wartość ta wynosi 1,8 mg/dobę, a w okresie karmienia piersią — 1,7 mg/dobę (EFSA, 24 czerwca 2016 r.). Dla niemowląt w wieku 7–11 miesięcy PRI wynosi 0,3 mg/dobę, a dla dzieci w wieku 1–14 lat mieści się w zakresie 0,6–1,4 mg/dobę. Wartości te odnoszą się do całodziennego spożycia z dietą, a nie do porcji preparatu. W Polsce maksymalną zawartość witaminy B6 w suplemencie diety ustalono na 6 mg w zalecanej do spożycia dziennej porcji (uchwała nr 2/2024 Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym). Wartość krajowa jest dwukrotnie niższa od górnego tolerowanego poziomu spożycia podanego w części o ostrzeżeniach, wynoszącego 12 mg na dobę; limit unijny obejmuje łączną podaż ze wszystkich źródeł, krajowy dotyczy samego preparatu. Uchwały Zespołu do spraw Suplementów Diety są stanowiskiem organu doradczego, nie rozporządzeniem; to na nich opiera się jednak nadzór sanitarny wobec produktów zgłaszanych do obrotu w Polsce.
Przeciwwskazania
Przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na którykolwiek ze składników preparatu. Osoby leczone lewodopą bez inhibitora dekarboksylazy, osoby przyjmujące izoniazyd lub penicylaminę, kobiety w ciąży i karmiące piersią oraz pozostałe osoby przyjmujące leki powinny uzgodnić suplementację z lekarzem lub farmaceutą.
Ciąża i karmienie piersią
Zapotrzebowanie na witaminę B6 rośnie w tych okresach nieznacznie. Zalecane spożycie wynosi dla kobiety w ciąży 1,8 mg na dobę, a w okresie karmienia piersią 1,7 mg na dobę, wobec 1,6 mg dla pozostałych kobiet (EFSA, 2016). Wartości te dotyczą całodziennej diety, nie porcji preparatu, i opisano je szerzej w części o dawkowaniu.
Górny tolerowany poziom spożycia obejmuje kobiety w ciąży i karmiące piersią na tych samych zasadach co pozostałe osoby dorosłe i wynosi 12 mg na dobę (EFSA, 2023). Podstawą tej wartości jest ryzyko neuropatii obwodowej przy długotrwałym przekraczaniu, opisane w części o ostrzeżeniach. Ciąża ani karmienie nie podnoszą tego pułapu.
Ilości potrzebne do wysycenia pokarmu są niewielkie i zmierzono je wprost. W badaniu u 47 kobiet karmiących, otrzymujących pirydoksynę w ciąży i przez pierwsze sześć miesięcy laktacji, suplementacja od 2,5 do 4,0 mg chlorowodorku pirydoksyny na dobę zapewniała wystarczające zaopatrzenie matki i utrzymywała względnie wysycone stężenia witaminy B6 w mleku (PMID 2333841). W drugim badaniu, obejmującym 47 zdrowych donoszonych niemowląt, porównano cztery poziomy suplementacji matek: 2,5, 4,0, 7,5 oraz 10,0 mg na dobę. Stężenia fosforanu pirydoksalu w osoczu niemowląt szły równolegle do spożycia matki, a dawka 2,5 mg na dobę wystarczała, by pokarm dostarczał dziecku 0,15 mg witaminy B6 dziennie (PMID 12026182).
Z zestawienia tych liczb z zawartością preparatów dostępnych w sprzedaży wynika praktyczna uwaga. Porcja dobowa preparatów z witaminą B6 bywa wielokrotnie wyższa od górnego poziomu spożycia i od ilości, które w powyższych badaniach wystarczały. Krajowy limit dla suplementu diety wynosi 6 mg w dziennej porcji, czyli połowę górnego poziomu, ale preparatów o wyższej zawartości nie brakuje. Przed sięgnięciem po preparat w ciąży lub w okresie karmienia piersią należy odczytać z etykiety zawartość w porcji i porównać ją z tymi wartościami.
Osobną sytuacją jest przyjmowanie witaminy B6 zaleconej przez lekarza. Bywa ona stosowana w ciąży w dawkach wyższych niż górny poziom spożycia, pod nadzorem i przez określony czas. Takie zalecenie dotyczy konkretnej kobiety i nie jest wskazówką do samodzielnego wyboru preparatu ani do jego stosowania dłużej, niż zalecił lekarz.
Zastrzeżenia opisane w częściach o ostrzeżeniach i przeciwwskazaniach, w tym dotyczące lewodopy, izoniazydu i penicylaminy, obowiązują w ciąży i podczas karmienia piersią tak samo. Stosowanie preparatu w tych okresach omawia się z lekarzem lub farmaceutą.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Górny tolerowany poziom spożycia (UL) witaminy B6 wynosi 12 mg/dobę dla osób dorosłych, w tym kobiet w ciąży i karmiących piersią; dla dzieci i młodzieży wartości są niższe (EFSA, 2023 r.). Przekraczanie tej ilości przy długotrwałym stosowaniu wiąże się z ryzykiem neuropatii obwodowej, dlatego preparaty wysokodawkowe należy stosować wyłącznie na zlecenie lekarza. Osoby przyjmujące lewodopę bez inhibitora dekarboksylazy powinny ograniczyć podaż witaminy B6 — dawki powyżej 5 mg/dobę zmniejszają skuteczność leczenia lewodopą. W trakcie leczenia izoniazydem lub penicylaminą zapotrzebowanie na witaminę B6 może być zwiększone; dawkowanie ustala wówczas lekarz prowadzący.
Źródła
10.2903/j.efsa.2016.4485; 10.2903/j.efsa.2023.8006 (UL 12 mg/dobę); Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 (zał., wpisy „Witamina B6”)
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2333841/ · https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12026182/ · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2016.4485 · https://doi.org/10.2903/j.efsa.2023.8006
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.