Yerba mate (liść)
Jak działa
Ostrokrzew paragwajski (Ilex paraguariensis), którego liście znane są jako yerba mate, to wiecznie zielone drzewo lub krzew z Ameryki Południowej. Surowcem zielarskim jest liść, suszony w całości lub pocięty. Liść mate zawiera kofeinę. Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków jej zawartość wynosi od 0,5 do 2,5%, a w części oznaczeń od 0,1 do 2,7%. Liść zawiera też teobrominę, a teofilinę w niewielkiej ilości lub wcale. Suplement diety z tym surowcem należy do innej kategorii produktów niż lek roślinny i nie podlega ocenie skuteczności, jaką prowadzi się dla leków.
Europejska Agencja Leków opublikowała wspólnotową monografię ziołową poświęconą liściowi mate. W przeglądzie zakończonym w 2021 r. Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych uznał, że zmiana monografii nie jest potrzebna. Monografia dotyczy wyłącznie stosowania tradycyjnego. Dla tradycyjnych ziołowych produktów leczniczych nie wymaga się danych o sposobie działania, dlatego monografia mechanizmu działania nie opisuje. Obejmuje tylko rozdrobniony liść niepalony, przygotowywany jako napar. Liście palone wyłączono z niej z powodu zawartości wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych. Wyciągi z liści mate nie były przedmiotem tej oceny.
Dla yerba mate nie dopuszczono w Unii Europejskiej żadnego oświadczenia zdrowotnego. W rejestrze nie ma też dopuszczonego oświadczenia dla kofeiny. Mate nie przypisuje się potwierdzonego działania zdrowotnego.
Dawkowanie
Dla suplementów diety zawierających liść mate nie ustalono w Unii Europejskiej ani zalecanego, ani górnego dopuszczalnego poziomu spożycia. Monografia ziołowa Unii Europejskiej podaje dawkowanie wyłącznie dla produktów leczniczych w postaci naparu i wiąże je ze wskazaniami leczniczymi. Wartości te dotyczą produktów leczniczych, czyli odrębnej kategorii, która podlega innym przepisom i innemu nadzorowi. Nie przenosi się ich na suplement diety. Liść mate zawiera kofeinę. W Polsce dla kofeiny ustalono ograniczenie krajowe: kofeinę stosuje się w ilości do 400 mg na dobę w porcjach podzielonych, pod warunkiem że produkt nie zawiera innych składników o działaniu synergistycznym, a porcja spożywana jednorazowo nie przekracza 200 mg. Ograniczenie to i jego źródło opisuje monografia kofeiny. Porcję dzienną i zawartość kofeiny podaje producent na etykiecie.
Przeciwwskazania
Liścia mate nie stosuje się przy nadwrażliwości na ten surowiec ani na którykolwiek składnik preparatu. Przeciwwskazaniami są choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, choroby układu sercowo-naczyniowego, takie jak nadciśnienie tętnicze i zaburzenia rytmu serca, nadczynność tarczycy oraz stany, w których zaleca się ograniczenie ilości przyjmowanych płynów, na przykład niedrożność dróg moczowych. Osoby z zaburzeniami napadowymi, cukrzycą lub zaburzeniami nastroju oraz osoby wrażliwe na kofeinę powinny unikać wysokich dawek kofeiny.
W ciąży i w okresie karmienia piersią należy unikać stosowania mate. Monografia podaje, że danych o stosowaniu w tych okresach brak albo są ograniczone. Według raportu duże ilości kofeiny mogą zwiększać ryzyko poronienia i zmniejszać masę urodzeniową dziecka. Kofeina przenika przez łożysko i do mleka kobiecego. Raport oceniający opisuje noworodka, którego matka piła mate w czasie ciąży. Dziecko miało objawy zespołu odstawienia. Nie zaleca się stosowania mate u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat z powodu niewystarczających danych.
Ostrzeżenia i interakcje z lekami
Liść mate zawiera kofeinę, która sumuje się z kofeiną z innych źródeł, takich jak kawa, herbata, napoje energetyczne i inne suplementy. Mate nie należy spożywać z innymi produktami będącymi źródłem kofeiny lub innych składników o podobnym działaniu. Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków kofeina może wywoływać między innymi bezsenność, niepokój, drżenie, przyspieszoną czynność serca, wzrost ciśnienia tętniczego i dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Mate może zaburzać sen, dlatego monografia ziołowa Unii Europejskiej nie zaleca jej stosowania przed snem. W punkcie o działaniach niepożądanych monografia podaje, że nie są one znane. W razie działań niepożądanych należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Objawy takie jak gorączka, bolesne oddawanie moczu, skurcze lub krew w moczu wymagają konsultacji z lekarzem niezależnie od stosowania suplementu.
Według monografii osoby przyjmujące leki z grupy inhibitorów monoaminooksydazy powinny stosować mate ostrożnie. Raport przytacza opracowanie, według którego duże ilości kofeiny przyjmowane z tymi lekami mogą wywołać groźne zaburzenia rytmu serca lub znaczny wzrost ciśnienia tętniczego. Monografia podaje też, że preparaty zawierające kofeinę osłabiają działanie leków uspokajających i nasilają działania niepożądane leków sympatykomimetycznych. Kofeiny nie należy łączyć z efedryną. Nie należy jej też łączyć z synefryną z gorzkiej pomarańczy, obecną w części preparatów z mate. Osobom leczonym teofiliną nie zaleca się stosowania mate. Osoby przyjmujące leki na stałe powinny omówić stosowanie mate z lekarzem lub farmaceutą.
Raport opisuje badania z Ameryki Południowej, w których picie mate wiązało się z częstszym występowaniem nowotworów jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku, płuc, pęcherza moczowego i nerek. W większości tych badań związek utrzymywał się po uwzględnieniu palenia tytoniu i picia alkoholu. Ryzyko rosło z ilością wypitej mate, a w badaniach raka przełyku także z temperaturą naparu. Za możliwe przyczyny uznano picie bardzo gorącego naparu i wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne obecne w liściach. W ocenie z 2010 r. przyjęto, że picie umiarkowanych ilości naparu nie stwarza istotnego dodatkowego ryzyka nowotworu wobec zwykłego narażenia z żywności. Według przeglądu z 2021 r. ryzyko raka przełyku rosło wraz z łączną ilością wypitej mate, a nowe badania nie wyjaśniły, które czynniki za nie odpowiadają. Zawartość tych węglowodorów w surowcu ma być kontrolowana.
Raport oceniający opisuje też zatrucia i uszkodzenie wątroby po naparach sprzedawanych jako mate. Przypisano je zanieczyszczeniu innymi roślinami. W przypadku z 2019 r., opisanym w uzupełnieniu raportu, zanieczyszczenie uznano jedynie za możliwe. Nie zgłoszono dotąd przypadków przedawkowania, co nie jest równoznaczne z brakiem takich przypadków. Wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn nie badano. Nie przeprowadzono wystarczających badań toksyczności reprodukcyjnej, genotoksyczności ani rakotwórczości. Suplement diety nie jest lekiem i nie zastępuje zróżnicowanej diety.
Źródła
Wspólnotowa monografia ziołowa dotycząca Ilex paraguariensis St. Hilaire, folium, EMA/HMPC/580539/2008, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych, przyjęta 6 maja 2010 r. Raport oceniający dotyczący Ilex paraguariensis St. Hilaire, folium, EMA/HMPC/580545/2008, przyjęty 6 maja 2010 r. Addendum do raportu oceniającego EMA/HMPC/599113/2020, przyjęte 5 maja 2021 r. Uchwała nr 16/2019 Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym. Rejestr oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej obejmujący oświadczenia dopuszczone i odrzucone. Mate nie ma w nim wpisu, nie ma w nim też dopuszczonego oświadczenia dla kofeiny. Grupy osób, które powinny unikać wysokich dawek kofeiny: PMID:21321035, za podpisaną monografią kofeiny.
Treść ma charakter informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Stosowanie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą.