Monografie składników
Monografie składników suplementów diety. Każda opisuje mechanizm działania substancji, a tam gdzie jest to ustalone — także dawkowanie, przeciwwskazania oraz ostrzeżenia o interakcjach z lekami. Dotyczy składnika, nie konkretnego preparatu.
Jelita i mikrobiota
Probiotyki
Zgodnie z definicją Międzynarodowego Towarzystwa Naukowego do spraw Probiotyków i Prebiotyków (ISAPP) probiotyki to żywe mikroorganizmy, które podane w odpowiedniej ilości wywierają korzystny wpływ na organizm gospodarza. Są to głównie bakterie, ale również drożdże; występują w niektórych…
Saccharomyces boulardii
Saccharomyces boulardii to drożdże, a nie bakterie — i z tego powodu nie są wrażliwe na antybiotyki, które działają na bakterie (PMID 32472262). Tym różnią się od probiotyków bakteryjnych, na przykład szczepów Lactobacillus.
Błonnik pokarmowy i prebiotyki
Błonnik pokarmowy to niestrawne składniki roślinne, które przechodzą przez jelito cienkie w postaci nierozłożonej i zwiększają objętość treści jelitowej; prebiotyki (np. inulina, fruktooligosacharydy) to ich szczególna grupa, stanowiąca pożywkę dla korzystnej mikroflory jelit, która je fermentuje.…
Maślan sodu (kwas masłowy)
Maślan sodu to sól kwasu masłowego — krótkołańcuchowego kwasu tłuszczowego, który w jelitach powstaje naturalnie z fermentacji błonnika przez mikroflorę i stanowi materiał energetyczny dla komórek nabłonka jelita. Preparaty mają zwykle postać dojelitową, by ograniczyć nieprzyjemny zapach. Należy…
Babka jajowata, nasiona i łupiny nasienne (psyllium, ispaghula)
Babka jajowata (Plantago ovata Forssk.) to roślina z rodziny babkowatych uprawiana na dużą skalę w zachodnich Indiach; surowcem są nasiona i ich łupiny, w handlu nazywane psyllium albo ispaghula. Łupina składa się w około 85% z błonnika rozpuszczalnego w wodzie, który w kontakcie z płynem tworzy…
Siemię lniane (nasiona)
Len zwyczajny (Linum usitatissimum) to roślina uprawna. Jego nasiona, czyli siemię lniane, są zarazem żywnością i surowcem zielarskim. Surowcem zielarskim są wysuszone, dojrzałe nasiona spełniające wymagania Farmakopei Europejskiej. W Polsce nasiona lnu są dopuszczone do obrotu jako ziołowy produkt…
Kwas kaprylowy
Kwas kaprylowy, czyli kwas oktanowy, jest nasyconym kwasem tłuszczowym o łańcuchu złożonym z 8 atomów węgla. Zapisuje się go skrótem C8:0, w którym 8 oznacza liczbę atomów węgla, a 0 brak wiązań podwójnych. Należy do średniołańcuchowych kwasów tłuszczowych, do których zalicza się także kwas…
Węgiel aktywny (węgiel aktywowany)
Węgiel aktywny, w przepisach unijnych nazywany węglem aktywowanym, to sproszkowany węgiel o bardzo dużej zdolności adsorpcji. W suplementach diety występuje w postaci kapsułek, tabletek albo proszku. Jako surowiec podaje się najczęściej kokos albo drewno. Po przyjęciu doustnym węgiel aktywny nie…
Trawienie i wątroba
Ostropest plamisty (sylimaryna)
Owoc ostropestu plamistego (Silybum marianum (L.) Gaertn., fructus) zawiera sylimarynę — kompleks związków flawonolignanowych; preparaty bywają na nią…
Karczoch zwyczajny
Karczoch zwyczajny to roślina, której wyciągi z liści zawierają m.in. cynarynę, a preparaty bywają standaryzowane na jej zawartość. W unijnym wykazie…
Enzymy trawienne (preparaty enzymów pochodzenia mikrobiologicznego i roślinnego: amylaza, proteazy, lipaza, laktaza, celulaza, alfa-galaktozydaza)
Enzymy trawienne to białka, które rozkładają składniki pożywienia na mniejsze cząsteczki. Amylaza i pokrewne enzymy rozkładają skrobię i inne węglowodany,…
Bromelaina
Bromelaina to mieszanina enzymów proteolitycznych (rozkładających białka) pozyskiwana z ananasa; jej aktywność enzymatyczną wyraża się w jednostkach (np. GDU).…
Papaina (enzym z melonowca, Carica papaya)
Papaina to enzym rozkładający białka (proteaza cysteinowa), otrzymywany z soku mlecznego (lateksu) melonowca właściwego, czyli papai (Carica papaya). Stosuje…
Mniszek lekarski
Mniszek lekarski (Taraxacum officinale) to roślina wieloletnia z rodziny astrowatych. Surowcem zielarskim bywa korzeń, liść albo ziele zebrane razem z…
Triphala — mieszanka suszonych owoców amli (Phyllanthus emblica), haritaki (Terminalia chebula) i bibhitaki (Terminalia bellirica)
Triphala to mieszanka suszonych owoców trzech drzew: amli (Phyllanthus emblica), haritaki (Terminalia chebula) i bibhitaki (Terminalia bellirica). Pochodzi z…
Goryczka żółta (Gentiana lutea L.), korzeń
Goryczka żółta (Gentiana lutea) to roślina wieloletnia z rodziny goryczkowatych, dorastająca do wysokości od 1 do 2 metrów. Ma żółte kwiaty i naprzeciwległe…
Zioła trawienne
Mięta pieprzowa (liść i olejek)
Mięta pieprzowa (Mentha x piperita) to wieloletnia, silnie aromatyczna roślina z rodziny jasnotowatych, uważana za mieszańca mięty zielonej i mięty nadwodnej. Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków ocenia osobno dwa surowce z tej rośliny. Pierwszym jest liść,…
Rumianek pospolity, kwiat (Matricaria recutita)
Rumianek pospolity (Matricaria recutita) to roślina z rodziny astrowatych. W piśmiennictwie występuje też pod nazwami Matricaria chamomilla i Chamomilla recutita. Surowcem opisanym w monografii ziołowej Unii Europejskiej są wysuszone koszyczki kwiatowe, czyli kwiat rumianku. Kwiat zawiera od 0,3 do…
Koper włoski (owoc)
Koper włoski, nazywany też fenkułem (Foeniculum vulgare), to roślina z rodziny selerowatych. Surowcem zielarskim są jego wysuszone owoce, potocznie nazywane nasionami. Farmakopea Europejska wyróżnia dwie odmiany, koper włoski gorzki i koper włoski słodki, różniące się ilością i składem olejku…
Anyż
Anyż, nazywany też biedrzeńcem anyżem (Pimpinella anisum), to roślina z rodziny selerowatych (Apiaceae). Do tej samej rodziny należą kminek, seler, kolendra, koper ogrodowy i koper włoski. Surowcem zielarskim są wysuszone owoce anyżu, potocznie nazywane nasionami. Według Farmakopei Europejskiej…
Bylica piołun, ziele (Artemisia absinthium L., herba)
Bylica piołun (Artemisia absinthium L.), nazywana zwyczajowo piołunem, to roślina z rodziny astrowatych, dawniej nazywanych złożonymi. Surowcem zielarskim jest ziele piołunu. Według Farmakopei Europejskiej, przytoczonej w raporcie oceniającym Europejskiej Agencji Leków, są to wysuszone liście…
Aloes (żel i sok z liścia)
W suplementach diety stosuje się najczęściej aloes zwyczajny (Aloe vera, syn. Aloe barbadensis), roślinę o mięsistych liściach. Z liścia pozyskuje się trzy różne przetwory: żel z wewnętrznego miąższu, lateks, czyli gorzką wydzielinę z zewnętrznej warstwy liścia, oraz rozdrobniony cały liść,…
Prawoślaz lekarski (korzeń)
Prawoślaz lekarski (Althaea officinalis) to bylina z rodziny ślazowatych. Surowcem zielarskim jest korzeń prawoślazu, czyli wysuszony korzeń, obrany lub nieobrany, w całości lub pocięty. W Polsce korzeń prawoślazu wchodzi w skład ziołowych produktów leczniczych. Suplement diety z tym samym surowcem…
Wiąz czerwony (Ulmus rubra Muhl., synonim Ulmus fulva) — kora wewnętrzna
Wiąz czerwony (Ulmus rubra) to drzewo liściaste rosnące we wschodniej i środkowej części Stanów Zjednoczonych oraz w Kanadzie. W części opisów gatunek występuje pod nazwą Ulmus fulva. W suplementach diety stosuje się jego korę. Surowcem opisanym przez kanadyjski urząd zdrowia (Health Canada) jest…
Zioła apteczne
Szałwia lekarska (liść)
Szałwia lekarska (Salvia officinalis) to roślina, której całe lub pocięte suszone liście stanowią surowiec zielarski nazywany liściem szałwii. Olejek eteryczny…
Tymianek (ziele)
Tymianek pospolity (Thymus vulgaris) i tymianek hiszpański (Thymus zygis) to rośliny z rodziny jasnotowatych. Surowcem zielarskim jest ziele tymianku, czyli…
Lukrecja (Glycyrrhiza glabra)
Aktywnym składnikiem korzenia lukrecji jest glicyryzyna (kwas glicyryzynowy) oraz jej metabolit — kwas glicyretynowy. Hamują one enzym — 11β-hydroksysteroidową…
Rozmaryn lekarski (liść)
Rozmaryn lekarski (Rosmarinus officinalis) to krzew, którego suszone liście, całe lub rozdrobnione, stanowią surowiec zielarski nazywany liściem rozmarynu. W…
Nagietek lekarski, kwiat (Calendula officinalis L.).
Nagietek lekarski (Calendula officinalis) to roślina z rodziny astrowatych. Surowcem opisanym w tym tekście jest kwiat nagietka. Według Farmakopei Europejskiej…
Babka lancetowata (liść)
Babka lancetowata (Plantago lanceolata) to roślina zielna. Surowcem zielarskim są wysuszone liście i głąbiki babki lancetowatej, w całości lub rozdrobnione.…
Dziewanna, kwiat (Verbasci flos)
Dziewanna to roślina z rodziny trędownikowatych. Surowcem opisanym w monografii ziołowej Unii Europejskiej jest kwiat dziewanny pochodzący z trzech gatunków:…
Miodunka plamista (Pulmonaria officinalis L.)
Miodunka plamista (Pulmonaria officinalis) to roślina zielna z rodziny ogórecznikowatych (Boraginaceae). Bywa nazywana też miodunką lekarską. Kanadyjski urząd…
Układ moczowy
D-mannoza
D-mannoza jest cukrem prostym. Od glukozy różni się wyłącznie ułożeniem grupy hydroksylowej przy drugim atomie węgla. Organizm wytwarza ją głównie z glukozy, a część pochodzi z rozpadu własnych związków cukrów z białkami i tłuszczami. Wykorzystuje ją do budowy glikoprotein, a w osoczu krwi…
Palma sabałowa
Palma sabałowa, czyli *Serenoa repens*, to roślina, której owoc jest surowcem wyciągów. W Polsce wyciąg z owocu palmy sabałowej bywa substancją czynną produktów leczniczych, a suplement diety z tym samym surowcem pozostaje odrębną kategorią produktu i nie podlega ocenie skuteczności prowadzonej dla…
Dynia zwyczajna, nasiona (pestki dyni)
Dynia zwyczajna (Cucurbita pepo) to roślina z rodziny dyniowatych. Jej dojrzałe, wysuszone nasiona, potocznie nazywane pestkami dyni, są zwykłą żywnością. Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków około połowę masy nasion stanowi olej, w którym przeważają kwasy linolowy i oleinowy.…
Pokrzywa (Urtica dioica)
Surowce pochodzą z pokrzywy zwyczajnej (Urtica dioica L.) lub z pokrzywy żegawki (Urtica urens L.). Otrzymuje się z nich trzy odrębne surowce: liść (Urticae folium), ziele (Urticae herba) i korzeń (Urticae radix). Ocena oświadczeń zdrowotnych dla surowców roślinnych została w Unii Europejskiej…
Nawłoć pospolita, ziele (Solidago virgaurea L., herba)
Nawłoć pospolita (Solidago virgaurea) to roślina z rodziny astrowatych, dawniej nazywanych złożonymi. Surowcem zielarskim jest ziele nawłoci, czyli wysuszone, kwitnące nadziemne części rośliny. Według raportu oceniającego Europejskiej Agencji Leków ziele zawiera flawonoidy (około 1,5%), w tym…
Brzoza brodawkowata i brzoza omszona, liść (Betula pendula Roth, Betula pubescens Ehrh., folium)
Brzoza brodawkowata (Betula pendula) i brzoza omszona (Betula pubescens) to drzewa z rodziny brzozowatych. Surowcem zielarskim jest liść brzozy, czyli całe lub rozdrobnione, wysuszone liście jednego z tych gatunków albo ich mieszańców. Według Farmakopei Europejskiej, przytoczonej w raporcie…
Wierzbownica drobnokwiatowa, ziele (Epilobium parviflorum Schreb., herba)
Wierzbownica drobnokwiatowa (Epilobium parviflorum) to roślina z rodziny wiesiołkowatych. Surowcem zielarskim jest ziele, czyli nadziemne części rośliny zebrane przed kwitnieniem lub w jego trakcie. Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków opisał w jednej…
Przytulia czepna (Galium aparine L.) — ziele
Przytulia czepna (Galium aparine) to roślina zielna z rodziny marzanowatych (Rubiaceae). Jej ziele, czyli nadziemne części rośliny, wchodzi w skład suplementów diety. Etykieta nie zawsze podaje, z jakiej części rośliny pochodzi surowiec. W wyciągach z ziela stwierdzono obecność irydoidów,…
Stawy i kości
Kolagen
Kolagen to podstawowe białko strukturalne organizmu, budujące m.in. skórę, ścięgna, chrząstki i kości; organizm wytwarza go z aminokwasów, korzystając z…
Glukozamina
Glukozamina jest aminocukrem naturalnie obecnym w organizmie, składnikiem łańcuchów glikozaminoglikanów, które budują macierz chrząstki stawowej oraz wchodzą w…
Chondroityna
Chondroityna, siarczanowany glikozaminoglikan (długi łańcuch cukrowy budujący chrząstkę), występuje przyłączona do rdzenia białkowego agrekanu i wraz z…
MSM (metylosulfonylometan)
Metylosulfonylometan (MSM) jest lotnym związkiem siarki obecnym w diecie człowieka. W przeglądzie dotyczącym siarki w żywieniu człowieka autor wskazuje, że…
Glukozamina, chondroityna i MSM
Glukozamina i chondroityna to naturalne składniki chrząstki stawowej, a MSM (metylosulfonylometan) to organiczny związek siarki. Glukozamina bywa pozyskiwana…
Boswellia (kadzidłowiec)
Boswellia (kadzidłowiec) to roślina, której żywica zawiera kwasy bosweliowe, a preparaty bywają standaryzowane na ich zawartość. W unijnym wykazie dozwolonych…
Hakorośl rozesłana (diabelski pazur, czarci pazur), korzeń: Harpagophytum procumbens i Harpagophytum zeyheri
Hakorośl rozesłana (Harpagophytum procumbens), nazywana też diabelskim pazurem lub czarcim pazurem, to roślina z rodziny Pedaliaceae pochodząca z południowej…
Omułek zielonowargowy (Perna canaliculus)
Omułek zielonowargowy to małż z wód Nowej Zelandii, stosowany w suplementach w postaci liofilizowanego proszku lub koncentratu lipidowego. Materiał zawiera…