Monografie składników
Monografie składników suplementów diety. Każda opisuje mechanizm działania substancji, a tam gdzie jest to ustalone — także dawkowanie, przeciwwskazania oraz ostrzeżenia o interakcjach z lekami. Dotyczy składnika, nie konkretnego preparatu.
Kreatyna i wysiłek
Kreatyna
Kreatyna jest związkiem występującym naturalnie w mięśniach, gdzie w postaci fosfokreatyny stanowi szybko dostępny magazyn energii na potrzeby krótkich, intensywnych ćwiczeń: fosfokreatyna oddaje grupę fosforanową do odbudowy ATP, głównego nośnika energii w komórce. Część kreatyny organizm wytwarza…
Beta-alanina
Beta-alanina jest aminokwasem, który nie wbudowuje się w białka. W mięśniu szkieletowym stanowi czynnik ograniczający tempo syntezy karnozyny — dipeptydu zbudowanego z histydyny i beta-alaniny. Karnozyna bierze udział w wewnątrzkomórkowym buforowaniu jonów wodorowych powstających podczas glikolizy…
L-karnityna
Mianem karnityny określa się grupę pochodnych aminokwasowych, wśród nich L-karnitynę, acetylo-L-karnitynę i propionylo-L-karnitynę. Karnityna pełni funkcję kofaktora w transporcie długołańcuchowych kwasów tłuszczowych do mitochondriów, gdzie ulegają one utlenianiu z wytworzeniem…
L-arginina (i L-cytrulina)
L-arginina jest aminokwasem obecnym w produktach białkowych — zwłaszcza odzwierzęcych — oraz w orzechach; typowa podaż z diety wynosi 4–5 g na dobę. Powstaje również z cytruliny, głównie w nerkach. Część argininy ulega przemianie do tlenku azotu, cząsteczki rozszerzającej naczynia krwionośne.…
L-cytrulina
L-cytrulina to aminokwas, który powstaje w mitochondriach i jest produktem pośrednim cyklu mocznikowego. W dużych ilościach występuje w arbuzie (PMID:30029482). Po podaniu doustnym L-cytrulina omija rozkład w jelicie i wątrobie, dociera do nerek i tam przekształca się w L-argininę. Dlatego podnosi…
HMB (beta-hydroksy-beta-metylomaślan)
HMB (beta-hydroksy-beta-metylomaślan) jest metabolitem leucyny — aminokwasu rozgałęzionego. Około 5% ustrojowej leucyny ulega przemianie do HMB, który w wątrobie zostaje przekształcony w prekursor cholesterolu. Opisywane mechanizmy działania obejmują wpływ na proteolizę i syntezę białek…
D-ryboza
D-ryboza to cukier prosty o pięciu atomach węgla (aldopentoza). Jest elementem budowy RNA oraz związków takich jak ATP i koenzymy nukleotydowe. Organizm wytwarza ją z glukozy, więc nie jest niezbędnym składnikiem diety. W suplementach diety występuje w postaci proszku albo kapsułek. W unijnym…
Ornityna
Ornityna to aminokwas, który nie wchodzi w skład białek i uczestniczy w cyklu mocznikowym, czyli w przemianie prowadzącej do usuwania azotu z organizmu. W suplementach diety występuje zwykle jako L-ornityna albo L-ornityny L-asparaginian. W unijnym wykazie dozwolonych oświadczeń zdrowotnych…
Aminokwasy egzogenne
BCAA (aminokwasy rozgałęzione)
Aminokwasy rozgałęzione (BCAA, od angielskiego branched-chain amino acids) to trzy aminokwasy egzogenne: leucyna, izoleucyna i walina. Stanowią około 25%…
EAA (aminokwasy egzogenne)
Aminokwasy egzogenne, w szczególności leucyna, są substratami syntezy białek mięśniowych i uczestniczą w aktywacji szlaku mTOR regulującego translację mRNA. W…
L-leucyna
L-leucyna należy do trzech aminokwasów rozgałęzionych — obok L-izoleucyny i L-waliny. Jest aminokwasem niezbędnym: organizm jej nie wytwarza, a dostarcza ją…
L-lizyna
L-lizyna należy do dziewięciu aminokwasów egzogennych — organizm nie wytwarza jej sam i musi otrzymywać ją z pożywienia. Służy jako budulec białek ustroju…
L-metionina
L-metionina to aminokwas egzogenny zawierający siarkę. W organizmie przekształca się w S-adenozylometioninę (SAM), która dostarcza grup metylowych do metylacji…
L-fenyloalanina
L-fenyloalanina jest aminokwasem niezbędnym, czyli takim, którego organizm nie wytwarza i musi otrzymać z pożywienia. Aminokwasy niezbędne nazywa się też…
L-histydyna
L-histydyna to aminokwas białkowy. Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) zalicza ją do dziewięciu aminokwasów niezbędnych (egzogennych) u…
L-tryptofan
L-tryptofan to aminokwas egzogenny, który organizm wykorzystuje m.in. do wytwarzania serotoniny i (dalej) melatoniny; występuje naturalnie w białku pożywienia.…
Aminokwasy endogenne i ich pochodne
L-glutamina
L-glutamina jest najobficiej występującym wolnym aminokwasem w organizmie i pełni rolę m.in. materiału energetycznego dla komórek jelita i układu odpornościowego. W warunkach zdrowia organizm wytwarza ją samodzielnie (aminokwas względnie egzogenny), a potrzeba zewnętrznej podaży może wzrastać…
Glicyna
Glicyna to najprostszy aminokwas i jeden z budulców białek ustroju. W kolagenie zajmuje co trzecią pozycję łańcucha, co pozwala na ciasne upakowanie potrójnej helisy tego białka (PMID 29939531). Organizm potrafi ją wytwarzać samodzielnie.
Tauryna
Tauryna to związek aminokwasowy występujący naturalnie w organizmie (m.in. w mięśniach, sercu i mózgu), a w diecie głównie w mięsie, rybach i owocach morza; organizm wytwarza ją również samodzielnie. W napojach energetyzujących występuje zwykle razem z kofeiną, której działanie bywa mylnie…
N-acetylocysteina (NAC)
N-acetylo-L-cysteina jest donorem grupy tiolowej i prekursorem cysteiny — aminokwasu wykorzystywanego w syntezie glutationu (GSH), głównego przeciwutleniacza wewnątrzkomórkowego. W badaniach in vitro N-acetylo-L-cysteina ograniczała wytwarzanie reaktywnych form tlenu: w linii komórek nabłonka…
L-tyrozyna
L-tyrozyna to aminokwas, z którego organizm wytwarza katecholaminy — dopaminę i noradrenalinę — oraz hormony tarczycy. W badaniach nad funkcjami poznawczymi w warunkach stresu jej wpływ zależał od stanu wyjściowego i pojawiał się tylko przy przejściowym niedoborze tych neuroprzekaźników (PMID…
L-cysteina
L-cysteina to aminokwas siarkowy, uznawany za względnie niezbędny, ponieważ organizm wytwarza ją z metioniny; jest budulcem białek bogatych w siarkę oraz substratem w syntezie glutationu. W wykazie dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych, stanowiącym załącznik do rozporządzenia (UE) nr 432/2012,…
L-prolina
L-prolina to aminokwas, który organizm potrafi wytwarzać samodzielnie. Obok glicyny należy do aminokwasów, w które szczególnie bogaty jest kolagen (PMID 29939531).
S-adenozylo-L-metionina (SAMe)
S-adenozylo-L-metionina (SAMe) to metabolit powstający z L-metioniny i ATP, nie sama metionina — dlatego opisuje się ją osobno. Jest głównym donorem grup metylowych w organizmie: przekazuje grupę metylową w reakcjach katalizowanych przez metylotransferazy, między innymi przy metylacji katecholamin…
Kofeina i pobudzenie
Kofeina
Kofeina to alkaloid purynowy z grupy metyloksantyn. Spożywa się ją w kawie i w produktach z kakao, bywa też składnikiem leków (PMID:9629863). Kofeina działa…
Guarana
Guarana to roślina z Amazonii, której nasiona są bogatym, naturalnym źródłem kofeiny, uwalnianej nieco wolniej niż z kawy. Ponieważ jej działanie wynika przede…
Yerba mate (liść)
Ostrokrzew paragwajski (Ilex paraguariensis), którego liście znane są jako yerba mate, to wiecznie zielone drzewo lub krzew z Ameryki Południowej. Surowcem…
Gorzka pomarańcza
Gorzka pomarańcza (Citrus aurantium) to drzewo cytrusowe, którego owoc jest zbyt kwaśny, by jeść go na surowo; owoc, skórka i olejek eteryczny służą jako…
Glukuronolakton
Glukuronolakton (D-glukurono-γ-lakton, D-glucurono-γ-lactone) to związek pochodzący od glukozy, o wzorze sumarycznym C6H8O6. Lakton to cząsteczka, w której…
L-teanina
L-teanina to aminokwas występujący naturalnie w liściach herbaty. W Unii Europejskiej nie ma dla niej autoryzowanych oświadczeń zdrowotnych i nie przypisuje…
Adaptogeny
Ashwagandha (Withania somnifera)
Ashwagandha (Withania somnifera) to roślina z tradycji ajurwedyjskiej, zaliczana do adaptogenów — substancji wiązanych z reakcją organizmu na stres. Ekstrakty bywają standaryzowane na zawartość witanolidów. W unijnym wykazie dozwolonych oświadczeń zdrowotnych ashwagandha nie ma żadnego wpisu, a…
Różeniec górski (Rhodiola rosea)
Różeniec górski (Rhodiola rosea) to roślina zaliczana do adaptogenów, stosowana zwykle w postaci standaryzowanych ekstraktów z kłącza (rozawiny, salidrozyd). W unijnym wykazie dozwolonych oświadczeń zdrowotnych różeniec nie ma żadnego wpisu, natomiast Europejska Agencja Leków opublikowała dla…
Żeń-szeń (Panax ginseng)
Żeń-szeń (Panax ginseng) to roślina, dla której unijny wykaz dozwolonych oświadczeń zdrowotnych nie zawiera żadnego wpisu. Stosuje się go zwykle w postaci ekstraktów z korzenia, standaryzowanych na zawartość ginsenozydów. Europejska Agencja Leków opublikowała natomiast dla korzenia żeń-szenia…
Maca (Lepidium meyenii)
Maca (Lepidium meyenii) to roślina z Andów, której korzeń bywa zaliczany do adaptogenów; popularny składnik suplementów (występuje też jako czarna maca). W unijnym wykazie dozwolonych oświadczeń zdrowotnych maca nie ma żadnego wpisu, a Europejska Agencja Leków nie opublikowała dla Lepidium meyenii…
Schisandra / cytryniec chiński (Schisandra chinensis)
Owoc cytryńca chińskiego (Schisandra chinensis) zawiera lignany — m.in. schizandryny, schizanteryny i gomizyny. Składniki te hamują aktywność CYP3A4/5 oraz białka transportowego P-glikoproteiny (P-gp), odwracalnie oraz nieodwracalnie (inaktywacja enzymu). Ponieważ tą drogą metabolizowanych jest…
Eleuterokok kolczasty (korzeń)
Eleuterokok kolczasty (Eleutherococcus senticosus) to krzew, którego wysuszone podziemne organy, w całości lub rozdrobnione, stanowią surowiec zielarski nazywany korzeniem eleuterokoka. W handlu bywa nazywany żeń-szeniem syberyjskim, jednak należy do innego rodzaju niż żeń-szeń właściwy (Panax…
Żeń-szeń amerykański
Żeń-szeń amerykański, nazywany też żeń-szeniem pięciolistnym (Panax quinquefolius L.), jest rośliną z rodziny araliowatych (Araliaceae). Jest to inny gatunek niż żeń-szeń właściwy (Panax ginseng C.A.Mey.), zwany też koreańskim albo azjatyckim. Inną rośliną jest też eleuterokok kolczasty…
Tongkat Ali (Eurycoma longifolia)
Tongkat Ali (Eurycoma longifolia) to roślina z Azji Południowo-Wschodniej; preparaty bywają standaryzowane na eurykomanon. W przekazach marketingowych składnik ten wiązany jest z męską witalnością, libido i poziomem testosteronu. Załącznik do rozporządzenia (UE) nr 432/2012, ustanawiającego wykaz…
Sen, stres i nastrój
Waleriana (kozłek lekarski)
Waleriana (kozłek lekarski) to roślina, dla której unijny wykaz dozwolonych oświadczeń zdrowotnych nie zawiera żadnego wpisu. Europejska Agencja Leków…
Melisa lekarska
Liść melisy lekarskiej (Melissa officinalis L., folium) jest surowcem zielarskim o cytrynowym aromacie. Ocena oświadczeń zdrowotnych dla surowców roślinnych…
Męczennica cielista, ziele (Passiflora incarnata L., herba)
Męczennica cielista (Passiflora incarnata) to pnącze z rodziny męczennicowatych. Surowcem zielarskim jest ziele męczennicy, czyli rozdrobnione lub pocięte,…
Lawenda wąskolistna (kwiaty i olejek, Lavandula angustifolia)
Lawenda wąskolistna (Lavandula angustifolia Mill., dawniej L. officinalis) to krzew z rodziny jasnotowatych. Surowcem są kwiaty i olejek eteryczny otrzymywany…
Chmiel (szyszka chmielu)
Chmiel zwyczajny (Humulus lupulus) to pnącze, którego szyszki, czyli kwiatostany żeńskie, są surowcem zielarskim. W Polsce szyszka chmielu wchodzi w skład…
5-HTP (5-hydroksytryptofan)
5-HTP (5-hydroksytryptofan) powstaje w organizmie z aminokwasu tryptofanu i jest bezpośrednim prekursorem serotoniny; w suplementach pozyskiwany jest zwykle z…
Szafran (znamiona krokusa uprawnego, Crocus sativus)
Szafran to wysuszone znamiona słupka krokusa uprawnego (Crocus sativus L.), przyprawa o wielowiekowej historii spożycia. Barwę nadają mu karotenoidy krocyna i…
Dziurawiec (Hypericum perforatum)
Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum) zawiera hyperforynę — ligand receptora jądrowego PXR. Pobudzenie PXR zwiększa aktywność izoenzymów cytochromu P450…
